„Z głębokim żalem informujemy, że 14 stycznia 2026 roku, w wieku 91 lat, zmarł prof. dr hab. Mieczysław Mąkosza - Wieloletni Dyrektor Instytutu Chemii Organicznej Polskiej Akademii Nauk, Przewodniczący Rady Naukowej IChO PAN, wybitny uczony i mentor wielu pokoleń chemików, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, wielokrotnie uhonorowany tytułem doktora honoris causa uczelni polskich i zagranicznych” - czytamy we wpisie instytutu, umieszczonym w serwisie społecznościowym Facebook.

Prof. Mieczysław Mąkosza był światowej klasy specjalistą w zakresie metodologii syntezy organicznej, badań mechanizmów reakcji w chemii organicznej, katalizy przeniesienia międzyfazowego (PTC) oraz reakcji zastępczego podstawienia nukleofilowego atomu wodoru w związkach aromatycznych i heterocyklicznych. „Jego dorobek naukowy trwale wpisał się w rozwój współczesnej chemii organicznej i miał istotny wpływ na kierunki badań prowadzonych w wielu ośrodkach na świecie” - podkreślił IChO PAN.

Był autorem ponad 400 publikacji naukowych, współtwórcą około 70 patentów oraz autorem dwóch podręczników akademickich - podał instytut. Za swoją działalność naukową i organizacyjną profesor otrzymał liczne prestiżowe nagrody i wyróżnienia, w tym Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, nazywaną „polskim Noblem”. W 2012 r. powołał Fundację Wspierania Młodych Naukowców im. Mieczysława Mąkoszy, aktywnie wspierając rozwój kolejnych generacji badaczy.

Prof. Mąkosza wypromował 50 doktorów nauk chemicznych, z których wielu zostało profesorami i liderami zespołów badawczych w kraju i za granicą.

„Pozostanie w pamięci współpracowników, uczniów i całego środowiska naukowego jako wybitny uczony, wymagający, a zarazem życzliwy nauczyciel oraz oddany Instytutowi organizator nauki” - czytamy w notce.

Prof. Mieczysław Mąkosza zyskał światowe uznanie dzięki pionierskim badaniom o fundamentalnym znaczeniu dla rozwoju chemii organicznej, znajdującym także szerokie zastosowanie praktyczne w przemyśle chemicznym i farmaceutycznym.

Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w 2012 r. przyniosło mu „opracowanie i wprowadzenie do kanonu chemii organicznej nowej reakcji – Zastępczego Podstawienia Nukleofilowego”.

„Reakcja ta dotyczy związków aromatycznych, które stanowią dużą i ważną grupę związków chemicznych i mają ogromne znaczenie w życiu codziennym. Są szeroko stosowane m.in. w przemyśle farmaceutycznym, środkach ochrony roślin, elektronice. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że związki te swoją budową przypominają plaster miodu, złożony z węgla i wodoru, w którego wnętrzu zamknięte są wolne elektrony tworzące tzw. chmurę elektronową” – wyjaśniono wówczas w komunikacie FNP.

Reakcję aromatycznej substytucji nukleofilowej opisano już w połowie ubiegłego wieku i od tego czasu wykorzystywano do różnych celów w syntezie organicznej. Przez wiele lat przeważał pogląd, że reakcji substytucji nukleofilowej mogą ulegać jedynie chlorki oraz inne grupy nukleofugowe. Prof. Mąkosza udowodnił, że pogląd ten był mylny oraz wykazał, że w określonych warunkach reakcja aromatycznej substytucji nukleofilowej może zachodzić jako podstawienie atomu wodoru, przy czym jest to proces szybszy od ogólnie znanej substytucji chloru.

Głównym osiągnięciem laureata Nagrody FNP było odkrycie i wyjaśnienie szczegółowych cech reakcji zastępczego podstawienia nukleofilowego, takich jak orientacja, zakres i ograniczenia, a także subtelnych szczegółów jej mechanizmu. Dokonanie to w znaczny sposób przyczyniło się do rozwoju chemii organicznej zarówno w sensie intelektualnym, jak i praktycznym.

Prof. Mąkosza ukończył z wyróżnieniem studia chemicznie na Uniwersytecie w Leningradzie (obecnie Sankt Petersburg) w 1956 r. Od początku kariery naukowej związany był z Politechniką Warszawską, gdzie uzyskał stopień doktora (1963) i habilitację (1967). W 1984 r. został profesorem zwyczajnym. Przez 25 lat (1979-2004) był dyrektorem Instytutu Chemii Organicznej PAN.

Pracę badawczą skutecznie łączył ze sprawowaniem licznych funkcji w instytucjach naukowych: był członkiem prezydium PAN, przewodniczącym Komitetu Chemii PAN, przewodniczącym Rady Naukowej Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN, członkiem Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów. Był przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Chemii Organicznej w kadencji 2011–2014.

Był członkiem czterech akademii naukowych: Polskiej Akademii Nauk, Polskiej Akademii Umiejętności, Niemieckiej Państwowej Akademii Nauk Leopoldina oraz Academia Europaea. Za wybitne osiągnięcia naukowe został uhonorowany licznymi nagrodami i medalami (m.in. Nagrodą Państwową I stopnia, Nagrodą Prezesa Rady Ministrów RP, Krzyżem Kawalerskim, Oficerskim, Komandorskim oraz Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Kostaneckiego oraz Medalem Śniadeckiego Polskiego Towarzystwa Chemicznego). (PAP)

Nauka w Polsce

bar/ agt/