Zielona barwa starych miedzianych dachów czy rzeźb nie pojawia się od razu. Najpierw na powierzchni metalu tworzą się cienkie warstwy tlenków miedzi. Dopiero później, pod wpływem wilgoci i składników obecnych w powietrzu, rozwijają się dalsze przemiany prowadzące do powstania patyny. Te pierwsze etapy są ważne nie tylko dla architektury i zabytków. Mają znaczenie również w elektronice, technice materiałowej i wszędzie tam, gdzie cienka warstwa miedzi ma zachować określone właściwości.

Tym zagadnieniem zajmuje się artykuł opublikowany przez grupę badawczą z udziałem Lecha Tomasza Baczewskiego z Instytutu Fizyki Polskiej Akademii Nauk w czasopiśmie naukowym ACS Nano (doi: 10.1021/acsnano.5c21063). Autorzy badali, czy szybkość utleniania miedzi zależy także od spinu elektronów obecnych przy powierzchni metalu.

Najprościej rzecz ujmując, spin to jedna z podstawowych właściwości elektronu, którą można sobie wyobrazić jako określony zwrot albo ustawienie tej cząstki. Nie chodzi o dosłowne obracanie się małej kulki, lecz o własność kwantową, która wpływa na to, jak elektrony zachowują się w polu magnetycznym i jak uczestniczą w niektórych procesach fizycznych i chemicznych. W wielu sytuacjach spin można opisać bardzo prosto: elektrony mogą być uporządkowane bardziej lub mniej, a to uporządkowanie może zmieniać sposób, w jaki materia reaguje.

W badaniach szczególnie ważne było to, że także cząsteczka tlenu ma własności związane z takim uporządkowaniem elektronów. Tlen w swojej zwykłej postaci ma dwa niesparowane elektrony, więc gdy zbliża się do powierzchni metalu, reakcja nie polega wyłącznie na wymianie ładunku - znaczenie może mieć również wzajemne dopasowanie elektronów po obu stronach.

Fizycy sprawdzili więc, czy miedź z powierzchnią o bardziej uporządkowanych elektronach będzie utleniać się inaczej niż miedź pozbawiona takiego efektu. Aby to zbadać, przygotowano kilka rodzajów cienkich warstw. Miedź osadzano na różnych podłożach, w tym na materiałach magnetycznych i oddzielano je bardzo cienkimi warstwami złota. Taki układ pozwalał wpływać na zachowanie elektronów w miedzi, nie zmieniając zasadniczo jej chemicznego składu. Im cieńsza była warstwa pośrednia, tym silniejszy był wpływ magnetycznego podłoża na elektrony przy powierzchni miedzi.

Przebieg utleniania śledzono kilkoma metodami jednocześnie. Badacze obserwowali zmiany grubości warstwy, jej własności elektryczne oraz to, jakie dokładnie tlenki tworzą się na powierzchni. Dzięki temu mogli nie tylko stwierdzić, że reakcja zachodzi szybciej lub wolniej, ale także zobaczyć, jak zmienia się charakter powstającej warstwy. Okazało się, że miedź utlenia się szybciej tam, gdzie elektrony przy jej powierzchni są silniej uporządkowane. W jednym z badanych układów początkowa szybkość wzrostu warstwy tlenkowej wynosiła około 1,3 nanometra na godzinę, podczas gdy w próbce odniesienia była bliska 0,03 nanometra na godzinę.

W innych seriach pomiarów zależność wyglądała podobnie. Oznacza to, że sposób uporządkowania elektronów może realnie przyspieszać kontakt miedzi z tlenem i rozwój warstwy tlenkowej. Zmianie ulegał również skład chemiczny tej warstwy. Miedź utlenia się zwykle etapami. Najpierw powstaje Cu2O, czyli tlenek miedzi(I), a później może pojawić się CuO, czyli tlenek miedzi(II). Naukowcy pokazali, że przy silniejszym uporządkowaniu elektronów szybciej rośnie udział tej drugiej formy. Oba tlenki różnią się właściwościami i mogą inaczej wpływać na zachowanie materiału.

Badacze proponują dwa wyjaśnienia tego efektu. Po pierwsze, uporządkowanie elektronów na powierzchni może ułatwiać przekazanie elektronów z metalu do cząsteczki tlenu, a to jest jeden z kluczowych kroków reakcji utleniania. Po drugie, sam tlen może silniej oddziaływać z powierzchnią, na której elektrony są uporządkowane w określony sposób. Wyniki pokazują, że opis reakcji zachodzących na powierzchni metalu może być niepełny, jeśli bierze się pod uwagę wyłącznie skład chemiczny, temperaturę czy budowę warstwy. W niektórych przypadkach trzeba uwzględnić także bardziej subtelne własności elektronów. To ważna wskazówka dla badań nad korozją, cienkimi warstwami, katalizą i materiałami stosowanymi w elektronice. (PAP)

Nauka w Polsce

kmp/ agt/