Golce piaskowe (Heterocephalus glaber) zaliczano kiedyś do włochatych kretoszczurów, ale obecnie wydzielone zostały we własną rodzinę golcowatych, nie tylko ze względu na brak owłosienia.

Golce żyją w swoich podziemnych gniazdach wielokrotnie dłużej od innych ssaków podobnej wielkości i mają nietypową jak na ssaki strukturę społeczną podobną do pszczół i mrówek. W ich koloniach są żołnierze i robotnice, a każdą kolonią rządzi jedna królowa. Tylko królowa może się rozmnażać, ale sposób, w jaki utrzymuje długie panowanie – nawet ponad 30 lat – nie był jasny. Spekulowano, że królowa jest po prostu większa i bardziej agresywna niż jej potencjalne rywalki.

Seria eksperymentów Gary’ego Lewina z Centrum Maxa Delbrucka w Berlinie (Niemcy) wykazała, że pojedyncza cząsteczka uwalniana przez królową kolonii golców uniemożliwia rozmnażanie się wszystkim innym samicom w kolonii.

Naukowcy zidentyfikowali cząsteczki obecne w powietrzu wokół golców. Porównanie zapachów setek zwierząt wykazało, że tylko królowe produkują związek zwany mirystynianem izopropylu. Jest on wytwarzany w pochwie dominującej samicy.

Kiedy zespół codziennie rozpylał mirystynian izopropylu w klatkach zawierających pary samców i samic, żadna z samic nie zaszła w ciążę. Bez niego prawie wszystkie samice zaszły w ciążę.

Gdy z kolonii wyjęto królową i codziennie rozpylano mirystynian izopropylu, nie doszło do walk o sukcesję, a żadna z samic nie rozpoczęła rozrodu w ciągu trzech miesięcy. Jednak po zaprzestaniu stosowania mirystynianu izopropylu, samice o wysokiej pozycji w hierarchii zaczęły walczyć w ciągu tygodnia. Po około trzech tygodniach jedna z nich - nowa królowa - zaszła w ciążę.

Jak wykazali naukowcy, ekspozycja na mirystynian izopropylu zmienia poziom hormonów progesteronu i prolaktyny. Nie ustalono na razie, w jaki sposób ta cząsteczka jest wykrywana i prowadzi do zmian hormonalnych.

Mirystynian izopropylu jest dość lotny, by unosić się w powietrzu, ale nie na tyle, by jego ślady szybko się ulatniały - zapach utrzymuje się przez co najmniej jeden dzień. Wiadomo, że królowa patroluje każdą część swojej kolonii, która w naturalnych warunkach może rozciągać się pod ziemią na 3 kilometry. Prawdopodobnie w ten sposób może zachować swoją władzę nad innymi samicami.

Inne eksperymenty zespołu sugerują, że golce potrafią świadomie wyczuwać zapach królowej. Samice o wysokiej pozycji w hierarchii, które mają szansę zostać królowymi, starają się unikać miejsc, w których obecny jest mirystynian izopropylu, natomiast zwierząt o niższej pozycji zapach ten nie niepokoi.

Mirystynian izopropylu jest także szeroko stosowany w kosmetykach jako tzw. suchy emolient i rozpuszczalnik, poprawiając właściwości perfum, kremów, balsamów i olejków do ciała, pomadek, podkładów oraz produktów do stylizacji i pielęgnacji włosów. Dzięki temu związkowi kosmetyki lepiej się rozsmarowują i nie wydają się tłuste. W dużych stężeniach bywa stosowany jako środek zabijający wszy (które odwadniają się pod jego wpływem).

Choć opisuje się go jako bezwonny, niektóre kobiety w zespole badawczym miały wrażenie, że czują jakiś zapach. Badanie z roku 2008 wykazało, że mirystynian izopropylu jest uwalniany z brodawek sutkowych i ich otoczek u kobiet w czasie ciąży i po porodzie, co może mieć znaczenie dla dziecka.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ agt/