Urodził się 20 października 1866 r. w Wiedniu, gdzie skończył gimnazjum i studiował na Uniwersytecie Wiedeńskim. Jego nauczycielem był Franz Brentano, słynny niemiecki filozof, psycholog i socjolog, który przyczynił się do rozwoju fenomenologii Edmunda Husserla. Pod jego wpływem był też Kazimierz Twardowski, który na uczelni w stolicy Austrii zdobył doktorat (1891) oraz habilitację (1894). Poszedł jednak w kierunku filozofii analitycznej. 

Punktem zwrotnym w karierze Kazimierza Twardowskiego był przyjazd 15 listopada 1895 r. do Lwowa, gdzie tego samego roku objął katedrę filozofii na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza. Datę tę uznaje się też za początek Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, która w ciągu kilkunastu lat stała się jednym z najważniejszych ośrodków myśli analitycznej na świecie. Stawiana była na równi ze słynnym Kołem Wiedeńskim, które powstało na początku lat dwudziestych XX wieku i zapoczątkowało tzw. pozytywizm logiczny (nazwany też empiryzmem logicznym).

Twardowski jako filozof i logik podążał w podobnym kierunku – cenił rygoryzm naukowy oraz jasność wyrażania myśli i nie tolerował pseudonaukowego żargonu. Efektem tego było wychowanie w okresie międzywojennym pokolenia wybitnych naukowców i myślicieli, a także krytycznie myślących obywateli ówczesnej Polski. Na jego wykłady we Lwowie przychodziły tłumy, choć początkowo miał jedynie garstkę słuchaczy. Szybko jednak ich liczba się powiększyła do ponad 2 tys., a miejsce spotkań trzeba było przenieść poza mury uczelni, bo nie było tak dużej sali wykładowej.

Jego rygoryzm naukowy nie ograniczał się jedynie do nauki – objawiał się także w życiu codziennym. Słynął z żelaznej dyscypliny i pedanterii. Wstawał codziennie o 4.30 rano, a na śniadanie przeznaczał zaledwie 9 minut. Na wykłady, które zaczynał od 8:00, przychodził podobno z sekundową dokładnością, a we Lwowie na jego widok nastawiono zegarki. „Słuchacze nie mogli się spóźnić nawet 1 minutę” – napisał jeden z jego słuchaczy, prof. Kazimierz Michałowski, twórca słynnej polskiej archeologii śródziemnomorskiej.

Profesor był też otwarty na krytykę i cenił niezależność myślenia. Najważniejsza była dogłębna analiza problemu, a nie wyznawane poglądy oraz pozanaukowe wpływy. Studentów i profesorów obowiązywała zasada równości w podejściu do danego zagadnienia. Tym też tłumaczy się różnorodność zagadnień, jakie podejmowali przedstawiciele Szkoły Lwowsko-Warszawskiej.

Kazimierz Twardowski był też niezłomnym człowiekiem, o wręcz bezkompromisowej uczciwości. Uważał zresztą, że filozofia to nie tylko niezależne myślicielstwo, lecz także postawa moralna. Gdy wybuchła I wojna światowa, odmówił ewakuacji, ponieważ – tłumaczył – „uniwersytet nie może przestać działać, bo bez ciągłości myślenia naród zginie”. Pełnił wtedy funkcję rektora Uniwersytetu Lwowskiego (w latach 1914-1917). Po uderzeniu pocisku artyleryjskiego osobiście zabezpieczał zbiory biblioteczne, które wzbogacił o własny księgozbiór. Podczas okupacji rosyjskiej Lwowa w latach 1914-1915 uniwersytet został częściowo przeniesiony do Wiednia, a profesor zorganizował tam Dom Akademicki.

Znakomity organizator i wymagający nauczyciel, który sam był znany z tytanicznej pracy, zarazem niezłomny działacz akademicki. Poza Szkołą Lwowsko-Warszawską w 1904 r. założył Polskie Towarzystwo Filozoficzne, a w 1911 r. – pismo „Ruch Filozoficzny”. W 1907 r. utworzył też pierwsze polskie laboratorium psychologii eksperymentalnej.

Kazimierz Twardowski był też wyznawcą równouprawnienia i wspierał kobiety w edukacji. Stąd też wyjątkowo liczna jak na tamte czasy była obecność kobiet wśród przedstawicieli Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. To był ewenement nawet na skalę światową. Był utalentowanym nauczycielem i pedagogiem, podobnie jak jego mentor Franz Brentano, wywierając wpływ na cale pokolenia młodych polski filozofów, logików i matematyków.

Pierwszymi jego uczniami byli Władysław Witwicki (1878-1947) – psycholog i tłumacz dzieł Platona, oraz logik Jan Łukasiewicz (1878-1956). W tym początkowym okresie główną siedzibą szkoły był Lwów, ale po I wojnie światowej uczniowie Twardowskiego rozjechali się po niemal wszystkich uniwersytetach w ówczesnej Polsce: w Warszawie, Wilnie, Poznaniu i Krakowie. 

W okresie międzywojennym zaczęto mówić o Szkole Lwowsko-Warszawskiej, gdyż w stolicy rozwinął się prężny ośrodek filozoficzno-matematyczny. Na wydziale Matematyczno-Przyrodniczym poza Łukasiewiczem był logik, matematyk i filozof Stanisław Leśniewski (1886-1939), a na Wydziale Humanistycznym – Tadeusz Kotarbiński (1886-1981) i Władysław Tatarkiewicz (1886-1980). 

Tatarkiewicz jest autorem trzytomowej „Historii Filozofii” – nadal jednego najlepszych podręczników filozofii na świecie, jeśli nie najlepszy. Napisany z ogromną jasnością i przystępnością, który okazał się ponadczasowy, gdyż wciąż jest czytany, i to nie tylko przez studentów. To także zasługa Szkoły Kazimierza Twardowskiego, który „miał przedziwny dar przedstawiania najtrudniejszych zagadnień w sposób tak prosty i oczywisty, że każdemu uważnie słuchającemu wydawało się, że słucha rzeczy łatwych” – napisał prof. Kazimierz Michałowski. 

Prof. Kazimierz Twardowski zmarł 11 lutego 1938 r. we Lwowie. Wykształcił ponad 30 profesorów, wśród nich byli także: Kazimierz Ajdukiewicz, Izydora Dąmbska, Henryk Mehlberg, Stanisław Łempicki i Zygmunt Zawirski. 

Zbigniew Wojtasiński (PAP)

zbw/ zan/