Akiapōlāʻau (Hemignathus wilsoni), po polsku hawajka pełzaczowata, podobnie jak dzięcioły żywi się wydłubywanymi z drewna owadami. Umożliwia to niezwykły dziób tego niewielkiego, żółtego ptaka. Dolna, krótsza, prosta i zaostrzona część pozwala wykuwać otwory w drewnie, podczas gdy elastyczna górna, dłuższa i zakrzywiona, służy do wyłuskiwania larw i gąsienic z ich kryjówek

„Jest unikalny na tle wszystkich innych znanych ptaków – i to nie tylko na Hawajach; ma cechy niespotykane u żadnego innego ptaka – powiedział Alexander Clark, doktorant na University of Chicago (USA), współpracownik Field Museum i główny autor badania. - Jego górna i dolna część dzioba znacząco się od siebie różnią”.

Naukowcy odkryli, że w zdobywaniu pożywienia pomaga nie tylko dziób – całe ciało ptaka, począwszy od stawów skokowych, jest przystosowane do drążenia. Wyniki badań zwracają również uwagę na wyjątkowy ekosystem Hawajów oraz pilną potrzebę przeciwdziałania wyginięciu tamtejszych gatunków endemicznych.

„Aby mógł wyewoluować ptak taki, jak hawajka pełzaczowata, w ekosystemie musiała panować silna konkurencja – mówi Paul Banko, współautor badania i były pracownik naukowy centrum USGS Pacific Island Ecosystems Research Center na Hawajach. - Kiedy wyspa Oʻahu wyłoniła się z wód oceanu, doszło do gwałtownego wzrostu liczby gatunków zwierząt. Bez wątpienia wynikało to z rywalizacji między nimi o cenne zasoby – na przykład gąsienice, którymi karmiły swoje potomstwo”.

Mimo zrozumienia przyczyn, dla których hawajka pełzaczowata wykształciła tak niezwykłe cechy, naukowcy długo nie wiedzieli, w jaki sposób do tego doszło. Wiele specyficznych cech anatomicznych, dzięki którym ptak ten może polować na owady w tak szczególny sposób – nie wyrządzając sobie przy tym krzywdy – pozostawało zagadką.

Nowe ustalenia obejmują szczegółowy opis kostnego szkieletu górnej części dzioba; okazał się on znacznie krótszy niż zewnętrzna powłoka dzioba. Ptak ma również proporcjonalnie krótsze skrzydła niż jego kontynentalni krewniacy oraz krótszą kość udową – co stanowi przykład ewolucji zbieżnej z tą, którą przeszły niespokrewnione z nim dzięcioły.

Najważniejszym odkryciem okazała się budowa stopy i stawu skokowego tego ptaka. Badanie wykazało, że posiada on wyjątkowo duże ścięgno mięśnia odpowiedzialnego za zginanie stawu skokowego, co pozwala mu gwałtownie i z dużą siłą kierować ciało w dół. Podczas gdy dzięcioły, drążąc w różnych powierzchniach, wykorzystują głównie mięśnie szyi, ’akiapōlāʻau – jak wynika z tego odkrycia – angażuje cały pęd swojego ciała, zaczynając od stóp, aby drążyć w drewnie.

„W zasadzie przypomina to sytuację, w której zamachujesz się siekierą, by rozłupać kłodę. Unosisz się, stajesz niemal na palcach, a potem opadasz w dół. Podobnie robią te ptaki: stają dęba i wykorzystują całe swoje ciało. Jednak ta siła skierowana w dół bierze swój początek w zgięciu grzbietowym stawów skokowych. Wszystko zaczyna się od nóg, które stanowią punkt oparcia dla całego tego uderzenia” - zaznaczył Clark.

„To fascynujące móc badać ten gatunek, póki jeszcze istnieje – podkreślił  Clark, który spędził 15 miesięcy na Hawajach, analizując tamtejsze endemiczne ptaki. Dziś w Field Museum często zajmuje się badaniem i opisem skamieniałości ptaków. - Jedną rzeczą jest wnioskowanie o funkcji nietypowych przystosowań na podstawie skamieniałości, a zupełnie inną – badanie tego zjawiska u żywego gatunku, którego zachowanie można obserwować na własne oczy”.

„Kluczowe jest nie tylko poznanie sposobu życia tych zwierząt, ale także zrozumienie mechanizmów, które umożliwiają im poruszanie się i określone zachowania. Niewielkie, niemal niedostrzegalne zmiany wewnętrzne prowadzą do zmian w zachowaniu i ekologii – właśnie tak przebiega proces ewolucji. Hawaje charakteryzują się niezwykle wysokim wskaźnikiem endemizmu; wiele gatunków zamieszkujących te wyspy nie występuje nigdzie indziej na świecie – wyjaśnił Clark. - To obecnie najbardziej odizolowany archipelag na Ziemi. Wyspiarskie ekosystemy stanowią fascynujące przykłady ewolucji i unikalnych przystosowań, jednak ta sama izolacja czyni je również niezwykle podatnymi na zagrożenia”.

Według szacunków ekspertów, dzika populacja akiapōlāʻau liczy mniej niż 2000 osobników – wszystkie zamieszkują północno-wschodnie zbocze zaledwie jednej góry na wyspie Hawaiʻi. Liczebność rodzimych gatunków lądowych na archipelagu hawajskim spada od stuleci, przy czym w ostatnich dekadach tempo wymierania jeszcze bardziej przyspieszyło.

„Hawaje są wyjątkowe: mamy tu do czynienia z rzeczywistym procesem wymierania – to coś, z czym wciąż trudno mi się pogodzić” – przyznaje Clark. „Mówimy o obiektywnej, nieodwracalnej i całkowitej utracie – bezpowrotnie znikają śpiewy tych ptaków oraz ich charakterystyczne zachowania. Taka jest rzeczywistość, w której żyjemy: na Hawajach doświadczamy całkowitego zaniku gatunków, czego nie widziałem nigdzie indziej”.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ agt/