Historia i kultura

Matematyk: jeśli nagroda za problem milenijny Yanga-Millsa komuś się należy, to Tadeuszowi Bałabanowi

Fot. Adobe Stock
Fot. Adobe Stock

Firma OpenAI ogłosiła, że rozwiązała część milenijnego problemu matematycznego Yanga-Millsa. Jak ocenił matematyk prof. Wojciech Dybalski z UAM, gdyby jednak przyznać nagrodę osobie, która miała największy wkład w ten dowód, to musiałby to być Polak, profesor Tadeusz Bałaban.

Zespół OpenAI wykorzystał sztuczną inteligencję, by udowodnić spójność logiczną teorii Yanga-Millsa. Niezależnie od tego zespołu, swoich sił w tym zakresie próbował też duet badaczy – Ethan Sussman i Levent Alpöge, związany z firmą Anthropic. Oba zespoły zrobiły to, rozwijając za pomocą AI metody pochodzącego z Polski matematyka Tadeusza Bałabana z lat 80. XX w. Deklaracje autorów muszą jeszcze przejść przez system weryfikacji recenzentów.

Teoria Yanga-Millsa, jej istnienie i własności, to problem matematyczny zaliczony do tzw. siedmiu problemów milenijnych ogłoszonych w 2000 r. przez Instytut Claya. Za rozwiązanie każdego z tych problemów ufundowano nagrodę wartą 1 mln dolarów.

Prof. Wojciech Dybalski, fizyk matematyczny z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, wyjaśnił w rozmowie z PAP, że teoria Yanga-Millsa to podstawowa cegiełka Modelu Standardowego, czyli teorii opisującej właściwości cząstek elementarnych: – Teoria Yanga-Millsa to pewna klasa teorii matematycznych, która w Modelu Standardowym pojawia się w różnych odmianach, m.in. w opisie oddziaływań silnych (wiązanie kwarków gluonami) czy oddziaływań słabych (odpowiedzialnych np. za rozpad promieniotwórczy).

– Sam Model Standardowy to wzór, który zajmuje całą tablicę – pamiętam, że na mojej obronie doktoratu musiałem to wypisać z pamięci. Teoretyk, jeśli chce się zajmować czymś, co jest na tyle krótkie, że mieści się na kartce, może wziąć na warsztat fragment – np. teorię Yanga-Millsa jako podstawową cegiełkę tego modelu – powiedział badacz.

Naukowcy, choć od dawna stosują teorię Yanga-Millsa do opisu eksperymentów np. w Wielkim Zderzaczu Hadronów, nie mają jednak jeszcze dowodu, że teoria nie ma gdzieś dziur i ograniczeń. – Chcemy wiedzieć, czy ona jest spójna w sensie matematycznym, czy też jest to tylko jakiś zbiór recept, który może być wewnętrznie sprzeczny – powiedział prof. Dybalski.

– Jeśli faktycznie OpenAI dostarczyło prawidłowego rozwiązania, to wyjaśni nam tę bardzo ważną kwestię – skomentował badacz. I dodał: – Teraz, jeśli będziemy mieć matematycznie spójny model, to jest możliwość wyprowadzenia z tego metod obliczeniowych o kontrolowanej dokładności.

OpenAI w swoim komunikacie napisało, że ich praca „opiera się na podejściu Bałabana do konstruktywnej kwantowej teorii pola”. Tadeusz Bałaban to polski naukowiec, którego kariera rozwijała się w większości w USA. Dziś jest profesorem emerytowanym Uniwersytetu Rutgersa.

– Pomysł był taki, by zaczynając od teorii „zabawkowych”, w niskich wymiarach czasoprzestrzennych, dojść w końcu do poważnych, realistycznych teorii. Profesor Bałaban zaatakował tymi metodami właśnie teorię Yanga-Millsa. W latach 80. XX w. napisał serię kilkunastu artykułów, gdzie pokazał, jak te metody konstruktywnej kwantowej teorii pola zastosować do tej teorii. Swojej pracy nie doprowadził jednak do końca - streścił prof. Dybalski.

Matematyk z UAM opisał, że prace prof. Bałabana były wyjątkowo skomplikowane. – One są bardzo trudne do czytania nawet dla osób specjalizujących się w matematycznej kwantowej teorii pola. Regularnie słyszałem w kuluarach konferencji naukowych, że trzeba będzie dokończyć dzieło profesora Bałabana. Nikt nie umiał tego jednak kontynuować. To wymagałoby dziesiątek lat potrzebnych na samo studiowanie i uporządkowanie prac polskiego naukowca – wspomina prof. Dybalski.

Teraz okazało się, że dla maszyn ten poziom skomplikowania nie był wcale taki straszny. – Wydaje się, że narzędzia AI są w stanie nie tylko przeanalizować to, co profesor Bałaban zrobił i zebrać we wspólną całość, ale również powiązać to z innymi metodami, tak żeby dokończyć konstrukcję teorii Yanga-Millsa – skomentował rozmówca PAP.

Prof. Dybalski dodał, że prace nad rozwiązaniem problemu milenijnego jeszcze nie są zakończone. – Tytuł całego problemu milenijnego to „istnienie teorii Yanga-Millsa i przerwa masowa”. Do tej pory OpenAI twierdzi, że rozwiązało część tego problemu – istnienie teorii. Na podejście do drugiej części – przerwy masowej – na razie nie ma pomysłu (to ta część wyjaśniłaby, dlaczego bezmasowe gluony są w stanie zlepiać się w obdarzone masą kule gluonowe). Może więc być trochę za wcześnie na rozważania, kto powinien dostać nagrodę za problem milenijny.

– Jeśli komuś się jednak należy nagroda za problem milenijny, to nie powinna jej dostać maszyna, tylko człowiek, który był najbliżej rozwiązania, w tym przypadku profesor Bałaban. Ale cóż, będą musiały ocenić to jakieś odpowiednio powołane w tym celu gremia – podkreślił prof. Dybalski.

Naukowiec cieszy się, że podjęto wreszcie prace nad rozwiązaniem problemu i że systemy AI potrafią wgryzać się w tak skomplikowane problemy. – Jednak wyścig inżynierów, którzy nie mają wiedzy z tych dziedzin matematyki, a jedynie dysponują maszynami, które generują długie manuskrypty, to zupełnie co innego niż wyścig matematyków, którzy mają do dyspozycji ludzki intelekt – zauważył.

Pytany, czy jako fizyk matematyczny zajmujący się teorią Yanga-Millsa rozumie wywody AI, prof. Dybalski wyjaśnił, że firma OpenAI nie ogłosiła jeszcze oficjalnego manuskryptu, a jedynie kod w języku Lean, czyli w pewnym języku formalnym, dzięki któremu wiadomo, że w wywodzie nie ma błędów logicznych.

– Natomiast projekt związany z firmą Anthropic publikuje już w otwartym dostępie takie maszynowo generowane artykuły na zbliżony temat. Pierwsze, co mi przysłali, to był artykuł idący w kierunku Yanga-Millsa, który miał 6 tys. stron, przez który nie sposób się było przegryźć. Później przysłali mi znacznie krótszy artykuł poruszający mniejszy problem z tego zakresu i to już było 400 stron, więc to już nie budziło przerażenia - wspomniał badacz.

– Muszę powiedzieć, że były tam nowe, ciekawe rzeczy, których nie znałem z literatury. Widać, że ta maszyna przynajmniej jest w stanie łączyć idee z bardzo odległych krańców fizyki matematyki, co jest trudne dla człowieka, ponieważ w toku kariery naukowej specjalizuje się on zazwyczaj w jednej określonej dziedzinie – dodał.

Zdaniem matematyka jednak podejście maszyn do matematyki pozostaje bardziej mechaniczne niż twórcze. – Gdybym z góry wiedział, że dowód problemu milenijnego składa się np. z trzech liter, to mógłbym wypisać wszystkie możliwe ciągi trzech liter, pochylić się nad każdym z nich i sprawdzić, czy nie jest przypadkiem rozwiązaniem - powiedział i dodał, że języki formalne takie jak Lean pozwalają zautomatyzować ten ostatni krok.

– Mam wrażenie, że np. w projekcie Anthropica tak to wyglądało: powstają prace na 60 tys. stron, które potem próbuje się skondensować do wielkości przystępnej dla człowieka. To, z czym AI na pewno ma na razie problem, to jest myślenie syntetyczne, odróżnianie istoty rzeczy od nieistotnych szczegółów, ciągle jeszcze charakterystyczne dla ludzi – podsumował prof. Dybalski.

Ludwika Tomala (PAP)

lt/ bar/

Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.

Czytaj także

  • Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW

    Sudan/Polacy odkryli kolejne elementy jednej z najważniejszych świątyń średniowiecznej Afryki

  • Źródło: Wikipedia/ domena publiczna

    Przed 310 laty zmarł G.W. Leibniz, jeden z najwybitniejszych myślicieli XVII w.

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

newsletter

Zapraszamy do zapisania się do naszego newslettera