Prof. Tyszkiewicz bada zastosowania metod komputerowych w naukach humanistycznych i teorię baz danych na Wydziale Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłada studentom logikę i lubi dzieci - stąd jego zaangażowanie w popularyzację nauki wśród najmłodszych i ich rodziców. Logika, jak wyjaśnił gość kawiarni naukowej, zaczyna się od stwierdzenia, że są zdania prawdziwe i fałszywe. Do najprostszych zadań logicznych, które proponuje się już dzieciom w szkole podstawowej, stosuje się tabelę wartości logicznych 0 i 1. W ten sposób można ocenić, kiedy zdania połączone spójnikami "lub" i "oraz" są prawdziwe (1) lub fałszywe (0).

"Spójnikami można połączyć dwa zdania, które są jednocześnie prawdziwe, fałszywe albo każde z nich ma inną wartość logiczną. Jeżeli połączymy je spójnikiem +lub+ i choć jedno jest prawdziwe, to całość jest prawdziwa. Jeżeli zaś połączymy je spójnikiem +oraz+, to całość jest prawdziwa tylko wtedy, gdy oba składniki (fragmenty wypowiedzi) są prawdziwe. Tyle wystarczy, żeby się już zadumać" - tłumaczył logik.

Przyznał, że choć w matematyce określenie prawdy i fałszu jest dość proste, to metoda zerojedynkowa obejmuje jedynie niewielkie fragmenty rozumowań, jakie ludzie prowadzą na co dzień. Logika matematyczna często różni się od tego, co potocznie nazywamy logicznym myśleniem.

"My, szczególnie w rozmowach z dziećmi, rozmawiamy nie tylko o matematyce. Pojawiają się w naszych dyskusjach zdania o przyszłości, które nie są ani prawdą ani fałszem, są zdania nie na temat, zdania, których brak (jak np. opinia, której nie otrzymaliśmy, a należy jej zasięgnąć przed podjęciem decyzji), są zdania odwołujące się do statystycznego oglądu rzeczywistości, ale nie opisują jej taką, jaka jest naprawdę" - wyliczał profesor UW.

Aby zobrazować "zdanie statystyczne" prof. Tyszkiewicz pokazał banknot dziesięciozłotowy i zapewnił, że statystycznie jest on prawdziwy. Zaznaczył jednak, że nie sprawdzał, czy nie ma przypadkiem do czynienia z "fałszywką". Wyprowadził swój wniosek na podstawie własnych doświadczeń - statystycznie w Polsce pieniędzy się fałszuje mało, ponieważ "lepiej" jest fałszować euro, "dziesiątka" jest w ogóle mało "wdzięcznym obiektem, a zatem w obiegu fałszywek tego nominału jest mało. Stąd - prawda statystyczna.

Badacz dodał, że aby stosować bardziej skomplikowane zdania w pracy naukowej, trzeba się pogodzić z trzecią wartością logiczną. Dla uproszczenia można ją określić jako 1 , ale nie jest to średnia z 1 i 0. Wykładowca pokazał cztery możliwe wybory logiczne, gdzie 1 oznacza różne typy zdań.

Jedna z zaprezentowanych tabel przedstawiła logikę opisaną przez Jana Łukasiewicza, którego pomnik znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Uczony opisał ją wspólnie z uczonymi Heytingiem i Kleenem. Logika ta stosowana jest w języku zapytań SQL, a wartość 1 oznacza tu: "Nie wiadomo". Z kolei w logice Witolda Sobocińskiego (logika PIT) 1 oznacza "Zdanie nie na temat, nieistotne", natomiast w innej sytuacji może określać awarię.

Wykładowca stwierdził, że nawet ten poziom skomplikowania jest dla badacza niewielkim wyzwaniem w porównaniu z próbą zastosowania praw logiki do mechanizmów psychologicznych, języka naturalnego i rzeczywistych sytuacji. "Ja jako logik jestem na przegranej pozycji, na szczęście zajmuję się komputerami" - żartował.

Uczestnicy kawiarni wzięli udział w zabawnym eksperymencie. Mieli określić, czy z trzech zdań, jakie przedstawił im prof. Tyszkiewicz, wynika zdanie czwarte. Wypowiedzi były następujące. 1. Jeśli telewizor Marii jest zepsuty, odda go do reperacji. 2. Jeśli Maria odda telewizor do reperacji, nie będzie mogła zapłacić rachunku za elektryczność. 3. Telewizor Marii jest zepsuty. 4. Maria odda telewizor do reperacji.

Mimo, że zgodnie z logiką matematyczną odpowiedź brzmi "tak", uczestnicy kawiarni nie byli jednogłośni. Wielu z nich uznało, że w tej sytuacji Maria nie odda telewizora do reperacji. Jeszcze więcej odpowiedzi "nie" pojawiło się, gdy zamiast niezapłaconego rachunku w grę miało wchodzić niewykupienie leków - 8 na 21 osób oceniło, że zdanie nr 4 nie wynika ze zdań 1, 2 i 3.

Jak wyjaśnił prowadzący, ludzie oceniają, na ile przykra jest konsekwencja oddania telewizora do reperacji. Nie kierujemy się tylko wartościami logicznymi, w grę wchodzi również psychologia. Dla nas zdania znaczą dużo więcej, niż ich wartości logiczne. Dlatego do danych wniosków prowadzi, nie tylko wynikanie, ale i konsekwencje, które potrafimy oceniać. Ogarnięcie tego mechanizmu za pomocą dwóch lub nawet trzech wartości logicznych jest, zdaniem eksperta, niemożliwe.

Profesor ostrzegł jednak przed uleganiem rozmaitym teoriom spiskowym, których autorzy nadają nieistotnym "didaskaliom" znaczenie symboliczne, a zatem niekiedy kluczowe znaczenie. Warto dostrzegać głębszy sens, ale również wiedzieć, jakie elementy przekazu stanowią rzeczywisty opis zdarzeń i prowadzą do logicznej ich oceny.

***

Najbliższy wykład w Kawiarni Naukowej Rodziców w Warszawie odbędzie się 7 stycznia. Ekonomista Jacek Bukowski wyjaśni, jaki cel ma prywatyzacja, jak się ją przeprowadza, jakie mogą być związane z tym procesem sukcesy i niepowodzenia.

"Mimo, że przemiany gospodarcze w Polsce trwają już ponad dwadzieścia lat, prywatyzacji wywołuje wciąż gorące dyskusje. Spory wokół tego tematu rozgorzały na nowo w związku z narastającą potrzebą reformy finansów państwa w kontekście ogólnoświatowego kryzysu ekonomicznego" - ocenia Bukowski, zajmujący się od samego początku transformacji gospodarczej w Polsce opracowywaniem koncepcji i realizacją prywatyzacji.

Gość kawiarni w latach 90. był dyrektorem departamentu w Ministerstwie Przekształceń Własnościowych (Ministerstwie Skarbu Państwa), a wcześniej doradcą ministra finansów.

Relacja ze spotkania wkrótce w naszym serwisie.

PAP - Nauka w Polsce

kol/