Historia codziennego życia dawnych społeczności rzadko zapisuje się w spektakularnych artefaktach. Jej najważniejsze ślady zwykle trafiają jednak do ziemi, zachowując się w postaci kości, resztek jedzenia czy spalonych ziaren. Dzięki ich analizom naukowcy mogą dziś dowiedzieć się m.in., co jedli ludzie tysiące lat temu i jak ich dieta zmieniała się w czasie.

Naukowcy z międzynarodowego zespołu pod kierownictwem dr. Łukasza Pospiesznego z Uniwersytetu Gdańskiego na łamach pisma Royal Society Open Science przedstawili szczegółową rekonstrukcję diety i gospodarki pradziejowych mieszkańców Kujaw na przestrzeni około trzech tysięcy lat – od młodszej epoki kamienia (neolitu) po epokę brązu (4100 a 1230 p.n.e.). Najważniejsza okazała się analiza izotopów węgla i azotu zachowanych w kolagenie kostnym. Ich wartości pozwalają określić, jakie rodzaje pożywienia dominowały w jadłospisie.

Badacze przeanalizowali szczątki 84 osób, kości zwierząt oraz pozostałości roślinne z ponad 30 stanowisk archeologicznych. - Na Kujawach i w całej północnej Polsce, ze względu na niesprzyjające warunki, pogrzebane w ziemi materiały organiczne i kości źle się zachowują. Aby zebrać zamierzoną liczbę prób musieliśmy przejrzeć wiele zbiorów muzealnych, gromadzonych nierzadko przez dziesiątki lat - powiedział serwisowi Nauka w Polsce dr Łukasz Pospieszny.

Najstarsze analizowane społeczności prowadziły gospodarkę opartą na mieszanym rolnictwie: uprawiały zboża, a jednocześnie hodowały bydło. Analiza ziaren zbóż wykazała wysokie stosunki izotopów azotu, co badacze interpretują jako efekt nawożenia pól. Takie praktyki wymagały głębokiego zrozumienia mechanizmów regulujących żyzność gleby i znacznego nakładu pracy.

Wyniki badań pokazują również, że dieta mieszkańców Kujaw była w dużej mierze oparta na zasobach lądowych, a ryby i inne zwierzęta słodkowodne stanowiły tylko niewielką część codziennego pożywienia.

Jak mówi dr Pospieszny, to najprawdopodobniej przedstawiciele napływowej kultury ceramiki sznurowej (ok. 2800–2200 p.n.e.) konsumowali mięso, produkty mleczne i inne produkty zwierzęcego powodzenia. Przybyli oni na tereny Kujaw ze stepowych terenów naddunajskich. Migrując na Kujawy nie osiedlali się jednak na odlesionych wcześniej przez lokalne grupy obszarach, ale na urodzajnych obrzeżach, dostosowując się do lokalnych warunków środowiskowych.

Przez długi czas dieta mieszkańców Kujaw pozostawała stosunkowo stabilna i opierała się głównie na pszenicy i jęczmieniu oraz produktach pochodzenia zwierzęcego. Jednak - jak pokazały badania - w epoce brązu nastąpiła wyraźna zmiana. Do menu wkroczyło proso.

- Proso to superfood pradziejów. Jest ono bardzo odżywcze, można nim wykarmić większą grupę ludzi. Ma bardzo krótki okres wegetacyjny. Jest dobrym zabezpieczeniem w razie np. suszy ze względu na dużą odporność na wysokie temperatury - opisał rozmówca PAP.

Zmiana ta była gwałtowna, a proso pojawiło się tu nagle jako istotny składnik diety. - To sugeruje, że roślinę tę wprowadziła nowa grupa ludności, a nie powolna adaptacja lokalnych społeczności - opisał dr Pospieszny.

- Uchwyciliśmy na Kujawach dwie grupy ludzi, dwie populacje, które różnią się dietą i gospodarką. Mają też trochę inne narzędzia i wytwory z brązu. Te dwie grupy różniły się także sposobem chowania zmarłych: część chowała ich we wspólnych grobowcach używanych przez wiele pokoleń, natomiast druga stosowała nietypowe pochówki podwójne w wydłużonych jamach, w których zmarłych układano stopami do siebie. Różnice te sugerują, że wybory żywieniowe były ściśle związane z tożsamością grupową - opisał archeolog.

Badacze wykazali również, że w epoce brązu niektórzy Kujawianie mieli dostęp do większej ilości mięsa niż inni. Może to oznaczać, że zaczęli się oni różnicować pod względem statusu społecznego.

Nauka w Polsce, Ewelina Krajczyńska-Wujec

ekr/ agt/