Od ponad dekady rozważano hipotezę mówiącą, że osoby, które jednocześnie żywią kilka logicznie sprzecznych przekonań, są bardziej skłonne wierzyć w teorie spiskowe – przypominają naukowcy z University of Bristol, autorzy publikacji, która ukazała się w piśmie „PNAS Nexus”. Badacze przetestowali tę teorię z pomocą nowej metody.

Jak wyjaśniają, zamiast stosować zero-jedynkowy podział na wiarę i niewiarę, interpretowali stopień zgody z danym twierdzeniem jako wyrażony w postaci prawdopodobieństwa w ramach tzw. podejścia bayesowskiego.

W tym ujęciu na przykład spójne logicznie jest uznawanie dwóch wzajemnie sprzecznych możliwości i przypisanie każdej z nich 50-procentowego prawdopodobieństwa, ale niespójne jest przypisanie obu 90-procentowego prawdopodobieństwa, ponieważ prawdopodobieństwa przypisane sprzecznym twierdzeniom nie mogą łącznie przekraczać 100 proc.

W ten sposób przeanalizowali zebrane w ośmiu badaniach dane na temat ponad 8,5 tys. osób, a także informacje dodatkowo zgromadzone w internetowej ankiecie, odnośnie 469 ochotników.

Zależność między utrzymywaniem sprzecznie logicznych przekonań a wiarą w teorie spiskowe była wyraźna.

Jak donoszą badacze, według danych z wcześniejszych ośmiu badań, wśród osób najsłabiej wierzących w teorie spiskowe prawdopodobieństwo żywienia niespójnych przekonań wynosiło zaledwie 3 proc.

Tymczasem u osób, które w teorie te wierzyły najsilniej, wynosiło ono aż 91 proc.

Kluczowe informacje zdobyto dzięki internetowej ankiecie. Znalazły się w niej m.in. fikcyjne scenariusze oceniające wiarę w spiskowe teorie - np. fikcyjna historia ośmioletniej dziewczynki, córki posła do Parlamentu Europejskiego, która zaginęła na trzy dni.

Uczestnicy, którzy uzyskali wyższe wyniki kwestionariuszu mierzącym mentalność spiskową częściej oceniali jako bardzo prawdopodobne zarówno to, że dziewczynka była potajemnie przetrzymywana przez ojca, aby ten mógł niewłaściwie wykorzystywać środki publiczne, jak i to, że uciekła ze środowiska, w którym potajemnie zmuszano ją do pracy.

Suma przypisywanych tym dwóm scenariuszom prawdopodobieństw przekraczała 100 proc.

Odkryte zależności miały jednak ważne niuanse.

Naukowcy dodają bowiem, że związek między niespójnością a skłonnością do myślenia spiskowego nie dotyczył każdego rodzaju wyjaśnień.

Na przykład, gdy uczestnikom przedstawiano dwa zwyczajne, wzajemnie wykluczające się wyjaśnienia, że dziewczynka spadła z pobliskiego klifu albo została porwana przez lawinę, wynik w skali mentalności spiskowej nie pozwalał przewidzieć niespójności przekonań.

Skłonność do myślenia spiskowego pozwalała natomiast przewidywać tę niespójność wtedy, gdy jedno stwierdzenie było ścisłym zaprzeczeniem drugiego, a więc przypisane im prawdopodobieństwa musiały łącznie wynosić dokładnie 100 proc., niezależnie od tego, czy treść tych stwierdzeń miała charakter spiskowy.

Badacze proponują wyjaśnienie zaobserwowanych zależności zawierające dwa główne elementy.

Pierwszy z nich - ogólny - to osłabiona kontrola logiczna ujawniająca się przy parach twierdzeń, z których jedno jest ścisłym zaprzeczeniem drugiego.

Drugi to natomiast zależna od treści i wynikającą ze światopoglądu skłonność do akceptowania narracji sprzecznych z oficjalnymi lub oczekiwanymi wyjaśnieniami.

Ujawnia się ona wtedy, gdy dwa różne wyjaśnienia spiskowe są ze sobą niezgodne.

Marek Matacz (PAP)

mat/ agt/