Publikacja pt. „Wielki problem małych i dużych Polaków. Ogólnopolski program wczesnego wykrywania cukrzycy typu 1 jako inwestycja w przyszłość” ukazała się z okazji obchodzonego w listopadzie Miesiąca Świadomości Cukrzycy. Przebiega on pod hasłem „Świadomość i wczesna diagnoza cukrzycy”.

Problem późnego wykrywania cukrzycy typu 1 nie dotyczy wyłącznie najmłodszych - dorośli z tą samą chorobą przez lata bywają błędnie leczeni na inne schorzenie.

Dlatego polscy specjaliści wraz z organizacjami pacjentów przygotowali plan wczesnego wykrywania cukrzycy typu 1 zarówno u dzieci, jak i u dorosłych.

Cukrzyca typu 1 różni się od cukrzycy typu 2 przede wszystkim tym, że jest to choroba autoimmunologiczna, która rozwija się w wyniku stopniowego niszczenia komórek trzustki produkujących insulinę przez własny układ odporności pacjenta. Z czasem prowadzi to do całkowitego niedoboru tego hormonu. Dlatego leczenie pacjentów z tym typem cukrzycy polega na podawaniu insuliny, podczas gdy w cukrzycy typu 2 terapię zaczyna się od leków doustnych. Rozwój tego schorzenia ma z kolei silny związek z otyłością, która sprzyja pojawieniu się oporności tkanek na insulinę (insulinooporność). W tym wypadku, mimo tego, że insulina jest produkowana, tkanki nie reagują odpowiednio na jej obecność i nie przetwarzają odpowiednio glukozy.

Liczba chorych na cukrzycę typu 1 jest mniejsza niż chorych na cukrzycę typu 2; schorzenie to pojawia się przeważnie w dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym.

Prezes Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków Monika Kaczmarek, cytowana w informacji prasowej przesłanej PAP, wskazała, że nierozpoznana i nieleczona cukrzyca typu 1 niesie ze sobą zagrożenie dla zdrowia i życia. Ukryty przebieg pierwszych stadiów tej choroby sprawia, że rozpoznanie następuje zazwyczaj dopiero wtedy, gdy dochodzi do wystąpienia ciężkiej kwasicy ketonowej (ostre powikłanie zagrażające życiu) i gwałtownego załamania stanu zdrowia.

Przykładem może być 7-letni Staś, u którego doszło do utraty przytomności, a jego objawy zinterpretowano jako napad padaczkowy. Przez kolejne miesiące dziecko żyło z błędną diagnozą, podczas gdy choroba niszczyła jego organizm. Gdy pojawiło się ogromne pragnienie i skrajne osłabienie, Staś trafił do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), a podczas wizyty okazało się, że poziom glukozy we krwi sięgał u chłopca 600 mg/dl (podczas gdy prawidłowo powinien wynosić na czczo 70-99 mg/dl). Dziecko podłączono do dożylnej pompy podającej insulinę. W ocenie lekarzy od śpiączki i zgonu dzieliło go zaledwie kilka godzin.

Z kolei u Huberta Godziątkowskiego, prezesa Polskiego Towarzystwa Chorób Atopowych, który trafił na SOR z silnymi bólami w klatce piersiowej i wysoką glikemią (poziom glukozę we krwi), rozpoznano cukrzycę typu 2 i przepisano mu leki doustne. Niewłaściwe leczenie trwało aż trzy lata, co doprowadziło do spadku wagi - o 12 kg w cztery dni, wysokiego poziomu trójglicerydów oraz zagrożenia sepsą. Dopiero gdy pacjent sam wykonał badania w kierunku cukrzycy typu 1, okazało się, że od początku cierpiał na to schorzenie.

Odpowiedzią na opóźnienia diagnostyczne ma być – według ekspertów – plan na wczesne wykrywanie choroby. Będzie on opierał się na dwóch ścieżkach: populacyjnej u dzieci oraz celowanej w ramach Ambulatoryjnej Opieki Specjalistycznej (AOS) zarówno u młodzieży, jak i u dorosłych.

Powszechny screening dzieci mógłby zostać włączony do bilansu 6-latka, wykonywanego podczas rocznego obowiązkowego przygotowania przedszkolnego - wyjaśnili specjaliści w informacji prasowej. Eliminowałoby to konieczność tworzenia nowej infrastruktury medycznej. Jest to świadczenie gwarantowane z zakresu POZ.

Rutynowe pobieranie krwi w czasie badania bilansowego wystarczyłoby rozszerzyć o prosty test z suchej kropli krwi na specjalnej bibule filtracyjnej. Pozwoliłoby to wykryć obecność autoprzeciwciał typowych dla cukrzycy typu 1 bez konieczności dodatkowego kłucia dziecka i bez obciążania logistycznego placówek POZ i ich personelu.

„Ścieżka populacyjna, czyli bilans 6-latka, opiera się na wykorzystaniu istniejącej już infrastruktury ochrony zdrowia, co eliminuje konieczność budowania nowych kanałów logistycznych” – oceniła prof. Małgorzata Myśliwiec, kierownik Katedry i Kliniki Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego oraz wiceprzewodnicząca Sekcji Pediatrycznej Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.

Z kolei ścieżka celowana w ramach Ambulatoryjnej Opieki Specjalistycznej (AOS) byłaby skierowana do dzieci i dorosłych z grup ryzyka oraz pacjentów z niejednoznacznymi objawami.

„Wpisuje się to w najnowsze zalecenia Unii Europejskiej zawarte w planie kardiologicznym Safe Hearts Plan oraz w rekomendacjach Komisji Europejskiej dotyczących kardiologicznych bilansów zdrowia, w których powiązano diagnostykę sercowo-naczyniową z wczesnym wykrywaniem zaburzeń metabolicznych i cukrzycy typu 1” – wyjaśniła prof. Myśliwiec. Dodała, że taka integracja zapobiega powikłaniom naczyniowym i pozwala uniknąć błędów diagnostycznych na szpitalnych oddziałach ratunkowych (SOR).

Ponadto wczesne wykrycie procesu autoimmunologicznego daje pacjentom szansę na zastosowanie innowacyjnego leczenia, które chroni komórki trzustki i opóźnia konieczność podawania insuliny.

„Nowoczesne badanie kliniczne, prowadzone w Polsce dla pacjentów od 3. roku życia w stadium pierwszym cukrzycy typu 1 oraz w ramach tzw. wyjątku szpitalnego w stadium drugim i trzecim choroby, pokazało, że terapia komórkami T-regulatorowymi (limfocytami T-reg) może wydłużyć okres remisji w stadium trzecim cukrzycy” – podkreśliła prof. Myśliwiec. Jak wskazała, terapia ta wykorzystuje własne komórki pacjenta, które działają jak „strażnicy” hamujący proces autoimmunologiczny. Także zastosowanie metod niefarmakologicznych (w tym zmiany stylu życia), ograniczenie spożycia żywności wysoko przetworzonej oraz suplementacja witaminy D mogą dodatkowo wydłużyć okres bezobjawowy o miesiące, a nawet lata, podkreśliła specjalistka.

W unijnej polityce zdrowotnej zwraca się również uwagę, że wczesny screening (badania przesiewowe) daje pacjentom wiedzę o chorobie oraz czas na przygotowanie się do życia z nią.

We Włoszech już we wrześniu 2023 r. wprowadzono ogólnokrajowe badania przeciwciał w kierunku cukrzycy typu 1 i celiakii u dzieci w wieku 1–17 lat. Okazało się, że  wprowadzenie tego rozwiązania ogranicza ostre hospitalizacje z powodu cukrzycy typu 1 i znacznie zmniejsza koszty systemowe. Ponadto dane zbierane w tym programie posłużą rozwojowi terapii spowalniających lub hamujących chorobę.

W opinii specjalistów wprowadzając badanie przesiewowe, pozwalające wcześnie wykrywać cukrzycę typu 1, Polska ma szansę stać się jednym z europejskich liderów w tym obszarze.

Podwaliny pod propozycję systemowego rozwiązania dał sukces polskiego pilotażu w ramach europejskiego programu naukowego EDENT1FI (Europeanaction for the Diagnosis of Early Non-clinical Type 1 diabetes For disease Interception). Badania realizowane w Warszawie i Katowicach były nakierowane na identyfikację autoprzeciwciał w fazie przedobjawowej cukrzycy typu 1. Okazało się, że były one obecne u 0,44-0,47 proc. przebadanych dzieci. Co kluczowe, żaden ze zdiagnozowanych w programie małych pacjentów nie trafił do szpitala w stanie ciężkiej kwasicy ketonowej, a część dzieci w stadium 2 choroby zakwalifikowano już do innowacyjnego leczenia teplizumabem.

Wyniki tego pilotażu stanowią praktyczny dowód, że ogólnokrajowe wdrożenie badań przesiewowych jest nie tylko możliwe, ale przede wszystkim skutecznie chroni zdrowie i życie najmłodszych - ocenili eksperci.

Zwrócili uwagę, że wprowadzenie powszechnych badań przesiewowych jest też uzasadnione z ekonomicznego punktu widzenia. Podczas gdy koszt jednego testu bibułkowego wynosi ok. 65 zł, pojedyncza hospitalizacja dziecka z ciężką kwasicą ketonową kosztuje budżet państwa niemal 7,5 tysiąca zł.

Zdaniem specjalistów idealnym źródłem finansowania programu mogą być środki tzw. podatku cukrowego. Przeznaczenie ułamka procenta zysków z tej opłaty pozwoliłoby w pełni sfinansować profilaktykę, zamieniając wydatki na leczenie powikłań w skuteczną inwestycję w zdrowie Polaków - podsumowali. (PAP)

jjj/ zan/