Nauka dla Społeczeństwa

07.12.2022
PL EN
27.05.2022 aktualizacja 30.05.2022

Co piąty gatunek gadów zagrożony. Pora ocieplić wizerunek zmiennocieplnych

Duszatyn, 02.05.2017. Żmija zygzakowata (Vipera berus), 2 bm. Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż w Polsce występujący m.in. w Bieszczadach. (dd/doro) PAP/Darek Delmanowicz Duszatyn, 02.05.2017. Żmija zygzakowata (Vipera berus), 2 bm. Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż w Polsce występujący m.in. w Bieszczadach. (dd/doro) PAP/Darek Delmanowicz

Na świecie aż 21 proc. gatunków gadów zagrożonych jest wymarciem - wyliczono w niedawnej publikacji w Nature. O tym, że warto zadbać również o ochronę gadów, które występują w Polsce, mówi herpetolog dr Katarzyna Kurek. “Wąż Eskulapa czy gniewosz plamisty w ogródku powinien być powodem do dumy” - zaznacza.

Zjawisko współczesnego masowego wymierania gatunków badane jest od lat. Wiadomo już było, że zagrożonych wyginięciem jest prawie 41 proc. gatunków płazów, ponad 25 proc. gatunków ssaków i niemal 14 proc. gatunków ptaków. Gady jednak traktowane były dotąd po macoszemu i dopiero teraz doczekały się kompleksowej oceny ryzyka zagrożenia.

WYMIERANIE GADÓW NA ŚWIECIE

Z niedawnej publikacji w “Nature” wynika, że zagrożonych wyginięciem jest 1 829 spośród 10 196 gatunków, a więc ok. 21 proc. gatunków gadów. Najgorzej mają się krokodyle i żółwie, wśród których zagrożonych jest odpowiednio 60 i 50 proc. gatunków. Z publikacji wynika na szczęście, że działania podejmowane w kierunku ochrony innych czworonogów (tetrapodów) - powinny sprzyjać i ochronie gadów.

Zbójno, 26.09.2017. Pracownicy Poleskiego PN wypuszczają na wolność młode żółwie błotne. (wp/mr) PAP/Wojciech Pacewicz
Zbójno, 26.09.2017. Pracownicy Poleskiego PN wypuszczają na wolność młode żółwie błotne. (wp/mr) PAP/Wojciech Pacewicz

W publikacji przeanalizowano powody wymierania gadów. Wśród nich są przyczyny zależne od działalności człowieka: utrata i fragmentacja siedlisk związane z intensyfikacją i ekspansją rolnictwa, rozwojem miast i transportu, wyrębu lasów, inwazji biologicznych oraz zmian klimatu. W przypadku żółwi i krokodyli - również łowiectwo, handel i konsumpcja.

Jeśli chodzi o ochronę gadów na świecie, najwięcej gatunków jest do ocalenia w klimatach cieplejszych, zwłaszcza na obszarach lasów tropikalnych czy na wyspach (choćby Nowa Zelandia, gdzie przetrwały jeszcze gatunki endemiczne, a więc nie spotykane nigdzie indziej). Choć klimat Europy Środkowej nie sprzyja licznemu występowaniu gadów, to warto przypomnieć sobie o gadach, które występują jeszcze w naszym kraju.

JAKIE GADY MAMY W POLSCE?

Herpetolog (badaczka płazow i gadów) dr Katarzyna Kurek z Instytutu Ochrony Przyrody PAN - poproszona przez serwis Nauka w Polsce o komentarz - wymienia, że w naszym kraju naturalnie występuje 10 gatunków gadów, z czego trzy są tu uznane za zagrożone wyginięciem. Wśród węży występuje w Polsce pięć gatunków: wąż Eskulapa (krytycznie zagrożony), gniewosz plamisty (bliski zagrożenia), żmija zygzakowata, zaskroniec zwyczajny i zaskroniec rybołów. Mamy też 4 gatunki jaszczurek: jaszczurka żyworodna, jaszczurka zwinka, padalec zwyczajny oraz padalec kolchidzki. A z żółwi w Polsce występuje naturalnie jedynie żółw błotny (gatunek zagrożony wyginięciem).

Jaszczurka zwinka. Fot. AdobeStock.
Jaszczurka zwinka (Lacerta agilis). Fot. AdobeStock. 

Dr Kurek opowiada, że wśród gatunków tych są w Polsce dwie nowości: zaskroniec rybołów i padalec kolchidzki. Naturalne pojawienie się zaskrońca rybołowa zaobserwowano w 2011 r. nad rzeką Olzą (Śląsk Cieszyński). Natomiast padalec kolchidzki dopiero w 2010 r. - w wyniku badań genetycznych - został wydzielony (z padalców zwyczajnych) jako osobny gatunek (można więc powiedzieć, że takie padalce występowały w Polsce od dawna, tylko nie miały swojej osobnej nazwy).

Oprócz gatunków rodzimych mamy też gatunki gadów, które pojawiły się tu za sprawą człowieka. To choćby żółwie ozdobne - przede wszystkim żółw czerwonolicy. “Żółwie te były łatwo dostępne, powszechnie kupowane jako domowe zwierzęta i wypuszczane do zbiorników wodnych na terenie całego kraju. Żółwie te łatwo adaptują się w nowym środowisku. Trwają teraz badania dotyczące rozrodu tego gatunku oraz funkcjonowania w warunkach naturalnych” - relacjonuje badaczka.

Wrocław, 31.05.2011. Żółw czerwonolicy przy fosie miejskiej we Wrocławiu, 31 bm. Kilka lat temu żółwie czerwonolice były powszechnie dostępne w sklepach zoologicznych, a mieszkańcy Wrocławia masowo kupowali je dla dzieci. Gdy gady podrosły i zaczęły sprawiać kłopoty hodowlane, postanowiono się ich pozbyć. Mieszkańcy Wrocławia najczęściej wrzucali jej do miejskiej fosy albo do Odry. Teraz zaczynają wypierać polskiego żółwia błotnego tym bardziej, że czerwonolice są bardziej ekspansywne. (kkk/bpt) PAP/Grzegorz Hawałej
Wrocław, 31.05.2011. Żółw czerwonolicy przy fosie miejskiej we Wrocławiu, 31 bm. Kilka lat temu żółwie czerwonolice były powszechnie dostępne w sklepach zoologicznych, a mieszkańcy Wrocławia masowo kupowali je dla dzieci. Gdy gady podrosły i zaczęły sprawiać kłopoty hodowlane, postanowiono się ich pozbyć. Mieszkańcy Wrocławia najczęściej wrzucali jej do miejskiej fosy albo do Odry. Teraz zaczynają wypierać polskiego żółwia błotnego tym bardziej, że czerwonolice są bardziej ekspansywne. (kkk/bpt) PAP/Grzegorz Hawałej

I dodaje, że obecnie żółwie czerwonolice uznane są za gatunek inwazyjny. “Od 2012 roku przetrzymywanie, hodowla, rozmnażanie, sprzedaż/kupno tego gatunku jest możliwe wyłącznie po uzyskaniu zezwolenia właściwego regionalnego dyrektora ochrony środowiska” - informuje rozmówczyni.

JAK WYGLĄDA OCHRONA GADÓW W KRAJU?

Jeśli chodzi o działania na rzecz polskich gadów, dr Kurek mówi, że niektóre gatunki wymagają ochrony czynnej - a więc aktywnych działań, które ułatwią rozród i przetrwanie tych gatunków. Tymczasem - jak zaznacza - sporo takich działań realizowanych jest w ramach doraźnych, trwających krótko projektów - np. przez organizacje pozarządowe w ramach funduszy unijnych. “Tymczasem aby ochrona była skuteczna, ważne jest, aby takie działania prowadzone były w sposób stabilny, trwały” - ocenia herpetolog.

Kolejną ważną sprawą na rzecz ochrony są badania naukowe. Niektóre prowadzone dotąd działania ochronne prowadzone są bowiem w ciemno - bez dokładnej wiedzy, jaka jest ich skuteczność. Np. przy okazji budowy dróg szybkiego ruchu tworzy się przepusty i przejścia dla zwierząt. Można się domyślić, że korzystają z nich nie tylko płazy i ssaki, ale również gady. Tylko wciąż nie wiadomo, w jakim stopniu. Nie wiadomo też do końca, jak skuteczne są działania takie jak uwalnianie młodych żółwi błotnych do środowiska. A to, czy uwolnione w ten sposób żółwie będą się w stanie rozmnożyć, będzie wiadomo czasem dopiero po kilku dekadach (bo żółwie żyć mogą nawet 100 lat). Czasami więc prowadzi się działania ochronne, zanim dany gatunek całkiem zniknie. Aby jednak można było doskonalić metody ochrony ginących gatunków, trzeba regularnie prowadzić badania.

Łódź 27.07.2004r. Cztery węże Eskulapa wylęgły się w łódzkim ZOO. Jest to gatunek o najwyższym stopniu zagrożenia wyginięciem w naturalnym środowisku i dlatego narodziny te są uważane za sensację nie tylko w kraju ale i w Europie. N/z. 12 cm Eskulap o wadze 10 gramów. PAP/Andrzej Zbraniecki az/hm
Łódź 27.07.2004r. Cztery węże Eskulapa wylęgły się w łódzkim ZOO. Jest to gatunek o najwyższym stopniu zagrożenia wyginięciem w naturalnym środowisku i dlatego narodziny te są uważane za sensację nie tylko w kraju ale i w Europie. N/z. 12 cm Eskulap o wadze 10 gramów. PAP/Andrzej Zbraniecki az/hm

Dr Kurek opowiada, że ważnym elementem ochrony zwierząt jest też edukacja, bo niestety gady ciągle wywołują u niektórych ludzi nieracjonalny lęk czy obrzydzenie. Dlatego badaczka chwali m.in. projekty prowadzone choćby w Bieszczadach, w ramach których "ociepla się" wizerunek zmiennocieplnych. I uczy się mieszkańców, jak polubić sąsiedztwo węży Eskulapa czy zaskrońców. "A jeśli zrozumiemy, że są to zwierzęta rzadkie i dla człowieka zupełnie niegroźne, nie będzie bezmyślnego zabijania tych zwierząt" - tłumaczy. I dodaje, że obecność chronionych gadów w ogródku powinna być powodem do dumy.

Jeśli chodzi o żmiję zygzakowatą - a więc jedynego jadowitego gada w Polsce - dr Kurek mówi, że lęk przed nią jest zbyt duży w stosunku do realnego niebezpieczeństwa, jakie może ona stwarzać. Badaczka z IOP PAN tłumaczy, że żmije w sytuacji zagrożenia zwykle uciekają, a ukąszenie nie jest groźne dla dorosłej zdrowej osoby. "Niestety ludzie tak się żmii boją, że czasami próbują ją zabijać. Nic dziwnego, że zwierzę w sytuacji walki o życie może ukąsić" - podsumowuje. Jej zdaniem skoro już jednak ludzie boją się żmij, a jest to gatunek częściowo chroniony, to brakuje w Polsce służb wyznaczonych do usuwania tych węży z okolic ludzkich domostw. "Gdyby wiadomo było, do kogo zadzwonić, aby szybko zajął się żmiją w ogródku, może mniej byłoby przypadków zabijania tych zwierząt" - uważa herpetolog.

"Globalne trendy wymierania gatunków dotyczą również gadów. To ważna grupa, która również powinna być chroniona. Abyśmy nie tracili tych gatunków, powinien być zwiększony nacisk na działania edukacyjne, prowadzoną w sposób systematyczny ochronę i badania naukowe dotyczące gadów" - podsumowuje dr Katarzyna Kurek.

Łośno woj. lubuskie, 24.06.2012. Owinięty wokół gałęzi gniewosz plamisty (Coronella austriaca) w okolicach Łośna. Gniewosz plamisty jest w Polsce gatunkiem całkowicie chronionym. Często mylony jest z jadowitą żmiją zygzakowatą. (lm/obm) PAP/Lech Muszyński
Łośno woj. lubuskie, 24.06.2012. Owinięty wokół gałęzi gniewosz plamisty (Coronella austriaca) w okolicach Łośna. Gniewosz plamisty jest w Polsce gatunkiem całkowicie chronionym. Często mylony jest z jadowitą żmiją zygzakowatą. (lm/obm) PAP/Lech Muszyński

Obecnie każdy może przyczynić się do zwiększania wiedzy na temat płazów i gadów na terenie naszego kraju, zgłaszając informację o ich zaobserwowaniu do bazy danych do bazy danych Atlasu Płazów i Gadów Polski tworzonego przez Instytut Ochrony Przyrody. Dane zbierane przez ochotników pomagają naukowcom lepiej opisać, rozpoznać i chronić siedliska tych ginących zwierząt.

Nauka w Polsce, Ludwika Tomala

lt/ zan/

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

Copyright © Fundacja PAP 2022