Zakaźne bakterie Treponema (krętki) wywołują u ludzi takie choroby, jak kiła, frambezja, pinta oraz bejel. Choć obecność tych bakterii zostawia ślady w ludzkich szkieletach sprzed wielu stuleci - pochodzenie i ewolucja tych bakterii pozostawały niejasne. Jedno z najważniejszych pytań na ich temat dotyczy geograficznego pochodzenia i globalnego rozprzestrzeniania się syfilisu, wywoływanego przez krętka bladego (Treponema pallidum). Część badaczy twierdzi, że choroba ta narodziła się w obu Amerykach, a na półkulę wschodnią dotarła po kontakcie z Europą pod koniec XV wieku. Inni stoją na stanowisku, że bakterie Treponema były obecne w Europie znacznie wcześniej.

Rozstrzygnięcie tej kwestii było dotąd niezwykle trudne – głównie przez bardzo małą liczbę jednoznacznych dowodów w materiale kostnym i z powodu wyzwań technicznych, związanych z wydobyciem historycznego DNA bakterii ze szczątków.

Nowe światło na tę kwestię rzucają opisane w „Science” badania szczątków ludzi - członków społeczności łowców-zbieraczy z terenów dzisiejszej Kolumbii sprzed 5,5 tys. lat (ze środkowego holocenu). Badanie przeprowadził międzynarodowy zespół naukowców ze Szwajcarii, Argentyny, Kolumbii, USA, Francji i Czech, kierowany przez Davide'a Bozziego z Uniwersytetu w Lozannie (Szwajcaria).

Choć same szczątki ludzkie nie nosiły śladów obecności treponematozy - badacze zidentyfikowali w nich genom tej bakterii.

Analiza genetyczna wykazuje, że genom ten (TE1-3) pochodzi od nieznanej wcześniej gałęzi bakterii T. pallidum, która oddzieliła się od znanych obecnie linii Treponemy jeszcze przed powstaniem wszystkich innych znanych podgatunków. Choć szczep TE1-3 bezsprzecznie należy do gatunku T. pallidum, jest genetycznie zróżnicowany i odrębny od współczesnych szczepów. Co istotne, posiada on pełen zestaw cech genetycznych odpowiedzialnych za zjadliwość, znanych u dzisiejszych odmian bakterii.

Wyniki badań dowodzą również, że bakteria występowała w Amerykach jeszcze przed erą rolnictwa. Oznacza to, że ewolucja tego patogenu nie wymagała ani intensywnej uprawy roli, ani powstania dużych skupisk ludzkich – czynników, które tradycyjnie uważa się za kluczowe dla szerzenia się epidemii.

Zamiast tego linia TE1-3 ewoluowała w warunkach typowych dla społeczności łowców-zbieraczy, czyli przy dużej mobilności grup, częstych kontaktach między niewielkimi wspólnotami oraz w kontakcie tych ludzi z dzikimi zwierzętami.

Jak podkreślają autorki analiz, wyniki badań radykalnie poszerzają wiedzę o tym, kiedy i w jakich warunkach społecznych oraz przyrodniczych ewoluowały choroby wywoływane przez krętki.

Ich badania stawiają też pod znakiem zapytania „teorię europejską” pochodzenia bakterii Treponema.

Odkrycie ma też inne znaczenie. „Spojrzenie na syfilis i inne choroby zakaźne nie tylko jako na efekt globalizacji, ale jako produkt bardzo konkretnych, lokalnych warunków ewolucyjnych, ekologicznych i społecznych, może być kluczowym krokiem w stronę walki ze stygmatyzacją i poprawy zdrowia publicznego” – stwierdzają autorki komentarza dołączonego do publikacji, która ukazała się w magazynie „Science”, Molly K. Zuckerman, antropolożka i archeolożka z Mississippi State University i z National Museum of Natural History (USA) oraz Lydia Bailey z Mississippi State University.

Marek Matacz (PAP)

mat/ zan/