Badania przeprowadził interdyscyplinarny zespół pod kierunkiem prof. UAM Eleny Kleniny, w skład którego weszli: prof. Andrzej B. Biernacki, dr hab. Renata Welc-Falęciak, dr Agnieszka Pawełczyk i dr hab. Małgorzata Bednarska, naukowcy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

Wyniki opublikowano w publikacji na łamach pisma Heritage Science.

Badacze przedstawiają w niej wyniki analiz rzymskich nocników (łac. lasanae) datowanych na II–IV wiek n.e. Pochodzą one z dwóch miast rzymskich położonych nad dolnym Dunajem: Novae (dzisiejsza północna Bułgaria) oraz Marcianopolis. Nocniki są dla naukowców cennym źródłem informacji o stanie zdrowia dawnych społeczności. Zachowane na ich ściankach zmineralizowane osady moczu i kału pozwalają wykrywać ślady pasożytów jelitowych i chorób zakaźnych - podaje w prasowym komunikacie UAM.

Jak czytamy w publikacji na łamach Heritage Science, Rzymianie używali nocników zazwyczaj nocą w prywatnych domach, willach oraz innych miejscach, gdzie latryny były niedostępne. Analiza osadów z wewnętrznych ścian nocników pozwala badaczom wiarygodnie powiązać wykryte pasożyty z ludźmi, a nie ze zwierzętami.

W zmineralizowanych osadach znaleziono: jaja tasiemca (Taenia sp.), ślady Entamoeba histolytica - pasożyta wywołującego czerwonkę oraz pierwotniaka Cryptosporidium parvum.

Entamoeba histolytica przenosi się przez skażoną wodę, żywność lub kontakt bezpośredni. Większość zakażeń przebiega bezobjawowo, ale niektóre prowadzą do ciężkich postaci czerwonki. Pasożyt ten był obecny w rejonie Morza Śródziemnego już w neolicie i rozprzestrzenił się prawdopodobnie dzięki sprzyjającemu klimatowi rzymskiemu.

Cryptosporidium parvum to wywołujący zakażenia pasożyt odzwierzęcy przenoszony również przez wodę, żywność i kontakt ze zwierzętami. U osób zdrowych powoduje łagodne objawy, natomiast u osób z obniżoną odpornością może prowadzić do ciężkiej choroby. Po raz pierwszy opisano go naukowo dopiero w 1907 roku, a zakażenia u ludzi rozpoznano w latach 70. XX wieku. Przez dziesięciolecia uważano, że jego najstarsze ślady pochodzą z Ameryki Środkowej (Meksyk, VII–VIII w. n.e.).

Odkrycie Cryptosporidium parvum w Novae oznacza najwcześniejszy znany przypadek tego pasożyta w rzymskich warstwach kulturowych w Europie i dopiero drugi wiarygodny dowód jego obecności na kontynencie. Pierwszy pochodził z Balearów i datowany był na około 3000 rok p.n.e. To odkrycie zmienia dotychczasowe wyobrażenia o historii rozprzestrzeniania się chorób pasożytniczych i podważa tezę o wyłącznie „amerykańskim” pochodzeniu tego patogenu.

Wyniki badań rzucają nowe światło na warunki sanitarne i zdrowie mieszkańców rzymskiej prowincji Mezja Dolna. Najprawdopodobniej infekcje były przenoszone przez skażoną wodę pitną lub przez bliski kontakt ze zwierzętami. W przypadku Novae badacze wskazują na wodę doprowadzaną z Castella Aquae, zbiornika zlokalizowanego nad Dunajem.

„Nocniki opróżniała służba lub niewolnicy, co zwiększało ryzyko rozprzestrzeniania się pasożytów. Dodatkowo stosowanie ludzkich odchodów jako nawozu mogło prowadzić do zakażenia zwierząt hodowlanych i wtórnie ludzi” - czytamy w publikacji.

Zastosowane w badaniu podejście łączyło archeologię, historię, paleoparazytologię, a także nowoczesne metody laboratoryjne. Oprócz klasycznych analiz mikroskopowych i badań starożytnego DNA (aDNA), po raz pierwszy w takim kontekście wykorzystano testy immunoenzymatyczne (ELISA).

Analizy laboratoryjne wykonano w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym oraz na Uniwersytecie Warszawskim, natomiast same zabytki pochodzą z trwających już 67 lat polsko-bułgarskich badań archeologicznych prowadzonych w Novae.

Nauka w Polsce

ekr/ zan/