Nagrodę Leptin odebrała podczas konferencji Europejskiej Federacji Akademii Nauk (ALLEA), poświęconej przyszłości Europejskiej Przestrzeni Badawczej, wolności akademickiej i odporności środowiska naukowego na współczesne wyzwania. Wydarzenie jest częścią Zgromadzenia Ogólnego ALLEA, które trwa od wtorku do piątku. Gospodarzem wydarzenia jest Polska Akademia Nauk we współpracy z Instytutem Geofizyki PAN i ALLEA.

Nagroda Madame de Staël przyznawana jest od 2014 r. Jej patronką jest Anne Louise Germaine de Staël-Holstein - żyjąca na przełomie XVIII i XIX wieku filozofka, erudytka i publicystka pochodząca z francuskojęzycznej części Szwajcarii. Na stronie ALLEA podkreślono, że Madame de Staël reprezentuje wizję Europy kształtowaną przez bogate intelektualne i kulturalne wartości.

- Jest jedną z nielicznych osób, które łączą doskonałą działalność badawczą z nieocenioną służbą dla środowiska naukowego — tak o Leptin — wygłaszając laudację, mówiła Noblistka w dziedzinie fizjologii i medycyny, Christiane Nüsslein-Volhard. Jak zaznaczyła, Maria Leptin służyła społeczności naukowej na wielu poziomach. Najpierw — jako dyrektorka zarządzająca na Wydziale Genetyki na Uniwersytecie w Kolonii, później „dzięki swojej rzetelnej ocenie jakości badań i wybitnemu talentowi dyplomatycznemu” była i jest „bardzo cenioną członkinią wszelkiego rodzaju grup w zakresie administracji naukowej”. Była jedną z pierwszych przewodniczących Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC – European Research Council). Od 2021 r. Leptin przewodniczy radzie po raz drugi (jej kadencja potrwa do końca września 2027 r.). Szefowała też Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej (EMBO) w Heidelbergu, jednej z najstarszych organizacji dot. biologii molekularnych w Europie. - Jako sekretarz generalna EMBO byłam szczęśliwa i dumna, widząc jak ta organizacja, która ma fundamentalne znaczenie dla europejskich nauk, funkcjonowała pod kierownictwem Marii Leptin — mówiła Christiane Nüsslein-Volhard.

Leptin założyła też EMBO Global Investigator Network, wspierając utalentowanych młodych badaczy Zakładanie laboratorium w Chinach, w Indiach, Japonii, Singapurze, Tajwanie. Sama, jako badaczka, zajmowała się mechanizmami, które pozwalają rozwijającym się komórkom nabierać prawidłowego kształtu.

Kierowana obecnie przez Leptin Europejska Rada ds. Badań Naukowych to unijna instytucja finansująca pionierskie badania naukowe we wszystkich dyscyplinach wiedzy. Jej nadrzędnym celem jest wspieranie interdyscyplinarnych badań o charakterze przełomowym, które wykraczają poza dotychczasowy stan wiedzy.

Jako „niestrudzoną orędowniczkę badań pionierskich opartych o doskonałość, niezależnych od względów politycznych, narodowości, płci, rodzajów współpracy, wieku itd.” - przedstawił Marię Leptin prof. Paweł Rowiński, dyrektor Instytutu Geofizyki PAN, który od 2024 roku pełni funkcję prezesa ALLEA. Podkreślał, że laureatka nagrody „toczy ciągłą walkę o ochronę ERC przed nadmierną biurokracją idącą z poziomu Komisji Europejskiej”.

Odbierając nagrodę, Leptin przyznała, że funkcjonowanie w świecie nauki nie jest łatwe, a mimo to większość badaczy podejmuje wysiłek i znosi trudności. - Istnieją bowiem momenty, kiedy dostrzegamy coś, czego nikt wcześniej nie dostrzegł, albo odkrywamy coś, co od razu składa się w klarowny obraz. To uczucie trudno opisać osobom spoza środowiska nauki. I to m.in. dla niego ludzie wchodzą do świata nauki, decydują się na karierę naukowca czy badacza i podążają ścieżką takiej kariery — mówiła szefowa ERC.

- Dziś protesty przed polskim Parlamentem pokazywały, że młodzi naukowcy domagają się sprawiedliwych płac. Wspieram takie działania. Musimy mieć odpowiednie warunki, musimy tworzyć warunki dla tych młodych ludzi, gotowych na poświęcenie, wynikające z niepewności kariery; którzy nie wiedzą, kiedy dostaną kolejny grant, kiedy będą pracować za minimalne wynagrodzenie jako badacze i dydaktycy — podkreślała.

Leptin zwróciła też uwagę, że zaufanie społeczne do nauki nie powstaje wyłącznie dzięki wyjaśnieniom, jak nauka działa. - Zaufanie budujemy poprzez nasze zachowanie; korygowanie błędów, oddzielanie opinii od faktów — mówiła. Zastrzegła, że „nauka ma swoje słabości, które jednocześnie są jej mocnymi stronami: nauka to system, który w swój własny wizerunek wbudował możliwość robienia korekt i wprowadzania poprawek. Eksperymenty i badania są powtarzane, a ich wyniki się koryguje — inaczej, niż dzieje się w polityce. I dlatego nauka — chociaż sama w sobie demokratyczna nie jest — może demokracji służyć — mówiła.

Dodała, że systemy autorytarne mają trudne relacje z niezależnymi naukowcami. - Nie tyle dlatego, że wyniki badań bywają niewygodne, ile z powodu otwartości nauki na krytykę, w tym także — samokrytykę, a także dlatego, że nauka obejmuje kontakty międzynarodowe, jest też lojalna wobec standardów i norm. To coś, czego boją się systemy autorytarne.

Nauce, która ma charakter międzynarodowy, nie służą „obserwowane dziś ogromne napięcia geopolityczne” - oceniła przewodnicząca Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. Zaapelowała również, aby „chronić wrażliwą wiedzę tam, gdzie to konieczne, zrozumieć strategiczne zależności, a także bronić otwartości, która naukę czyni nauką”.

- Europa, jeśli chce cenić wolność akademicką — musi działać tam, gdzie się tę wolność atakuje — mówiła Leptin. Przypomniała, że w Europie powstało wiele instytucji do ponadgranicznego przekazywania wiedzy, np. ERC (instytucja finansująca badania), CERN (akcelerator cząstek fizycznych), europejskie uniwersytety, akademie, wspólnie budowana europejska infrastruktura naukowa, laboratoria czy programy wymiany. - Te instytucje może i nie są idealne; bywają powolne, biurokratyczne — ale chronią coś, co trudno byłoby odbudować, gdybyśmy to stracili. Warunki dla rozwoju dobrej nauki budowane są powoli i wymagają cierpliwości, ale bardzo szybko można je zniszczyć — podsumowała. (PAP)

zan/ mhr/