Depresja jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych na świecie. Według Światowej Organizacji Zdrowia cierpi na nią ok. 5,7 proc. dorosłych. Choroba wiąże się nie tylko z cierpieniem psychicznym i zwiększonym ryzykiem innych schorzeń, ale także ze stygmatyzacją i utrwalonymi stereotypami dotyczącymi osób nią dotkniętych.

Od kilkudziesięciu lat psychologowie spierają się, czy depresja prowadzi przede wszystkim do zniekształceń poznawczych, czy też w niektórych sytuacjach sprzyja bardziej realistycznej ocenie rzeczywistości. Tę drugą koncepcję określa się mianem realizmu depresyjnego. Zakłada ona, że osoby z depresją mogą niekiedy trafniej oceniać rzeczywistość niż osoby bez depresji, które częściej ulegają nadmiernemu optymizmowi i tzw. pozytywnym iluzjom.

Aby zweryfikować tę hipotezę, autorzy meta-analizy, opublikowanej w czasopiśmie „Clinical Psychology Review”, przeanalizowali 130 artykułów naukowych, obejmujących 151 prób badawczych i dane ponad 33 tys. uczestników. Jedną z autorek pracy jest dr Chun (June) Yeung, absolwentka Szkoły Doktorskiej Graduate School for Social Research (GSSR), która w 2025 r. obroniła doktorat w Instytucie Psychologii PAN.

Celem badania było sprawdzenie, kiedy pojawia się realizm depresyjny, a kiedy jego przeciwieństwo – zniekształcenia poznawcze związane z depresją.

Wyniki nie potwierdziły, że osoby z depresją są ogólnie bardziej realistyczne. Średnio były one nieco mniej trafne w swoich ocenach niż osoby bez depresji, choć różnica była niewielka.

Wszystko zależało jednak od rodzaju zadania.

Realizm depresyjny częściej obserwowano w zadaniach wymagających analitycznego myślenia, oceny własnej osoby oraz poczucia kontroli nad wydarzeniami.

„Osoby depresyjne były bardziej precyzyjne w złożonych ocenach dotyczących samych siebie, a więc potencjalnie lepiej przygotowane do podejmowania ważnych dla siebie decyzji, takich jak wybór ścieżki kariery czy podejmowanie znaczących decyzji finansowych” – napisali autorzy artykułu.

Zdaniem autorów wyniki pokazują, że obniżony nastrój nie musi oznaczać wyłącznie ograniczeń poznawczych.

„Nasze wyniki wspierają funkcjonalne, adaptacyjne spojrzenie na nastrój depresyjny, które często bywa pomijane w dominującym podejściu do depresji” – podkreślili.

Z kolei błędy poznawcze częściej pojawiały się podczas prostszych zadań dotyczących relacji społecznych, oceny innych osób oraz sytuacji opartych na niejednoznacznych informacjach społecznych.

Badacze zauważyli również, że osoby z depresją trafniej oceniały, na ile rzeczywiście mają wpływ na przebieg wydarzeń. Osoby bez depresji częściej wykazywały tzw. iluzję kontroli. „Osoby z depresją były dokładniejsze w ocenie tego, w jakim stopniu ich działania rzeczywiście prowadzą do zamierzonych rezultatów, podczas gdy osoby niedepresyjne częściej przejawiały optymistyczną iluzję kontroli” – napisali autorzy.

Im bardziej nasilone były objawy depresji, tym mniej trafne stawały się oceny badanych. Wyraźne zniekształcenia obserwowano przede wszystkim u osób z klinicznie rozpoznaną i ciężką depresją. W przypadku łagodniejszych objawów nie stwierdzono jednoznacznie ani realizmu depresyjnego, ani wyraźnych zniekształceń poznawczych.

Interesującym wynikiem było również to, że efekty zniekształceń częściej raportowano w badaniach, które nie uwzględniały teorii realizmu depresyjnego. Zdaniem autorów może to częściowo tłumaczyć rozbieżności występujące w dotychczasowej literaturze naukowej.

Autorzy podkreślają, że ocena funkcjonowania poznawczego osób z depresją powinna uwzględniać zarówno nasilenie objawów, jak i sytuację, w której dokonywana jest ocena. Wyniki pokazują bowiem, że depresja nie wpływa na sposób postrzegania rzeczywistości w taki sam sposób we wszystkich okolicznościach.

Badacze mają nadzieję, że ich praca przyczyni się również do bardziej zrównoważonego postrzegania depresji. Jak zaznaczyli, stereotyp przedstawiający osoby z depresją jako niezdolne do trafnej oceny rzeczywistości jest zbyt dużym uproszczeniem. Wyniki pokazują bardziej złożony obraz: w jednych sytuacjach depresja może wiązać się z większym realizmem, w innych – z większą podatnością na błędy poznawcze.

Autorzy uważają, że przyszłe badania powinny koncentrować się przede wszystkim na społecznych aspektach zniekształceń poznawczych oraz na warunkach, w których osoby z obniżonym nastrojem mogą wykorzystywać bardziej analityczny sposób przetwarzania informacji. (PAP)

wl/ zan/