Psylocybina to naturalnie występująca w niektórych gatunkach grzybów substancja psychodeliczna. W organizmie jest przekształcana w psylocynę, która oddziałuje przede wszystkim na receptory serotoninowe 5-HT2A w mózgu. Receptor 5-HT2A jest uznawany za główne miejsce ostrego działania klasycznych psychodelików, w tym psylocybiny.

Psylocybina jest intensywnie badana jako potencjalna terapia m.in. depresji, zaburzeń lękowych, uzależnień i zaburzeń odżywiania. W niektórych krajach dopuszczono już jej ograniczone stosowanie medyczne. W Australii od 2023 r. odpowiednio uprawnieni psychiatrzy mogą stosować psylocybinę u wybranych pacjentów z depresją oporną na leczenie, pod ścisłym nadzorem.

Dotychczasowe badania wskazują, że jedna lub dwie umiarkowane lub wysokie dawki mogą prowadzić do szybkiej poprawy objawów i dobrostanu, utrzymującej się nawet do pół roku. Mechanizmy odpowiadające za te długotrwałe efekty nie są jednak w pełni poznane.

Nowe badanie międzynarodowego zespołu naukowców, w którym znaleźli się m.in. badacze z Centre for Psychedelic Research przy Imperial College London, rzuca nowe światło na to, co dzieje się w mózgu miesiąc po przyjęciu wysokiej dawki psylocybiny. W zespole byli także naukowcy m.in. z University of California w San Francisco, Universitat Pompeu Fabra i University of Oxford.

Badacze przeanalizowali dane z funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) 25 zdrowych ochotników, którzy wcześniej nie mieli doświadczeń z psychodelikami. Wszyscy uczestnicy najpierw otrzymali kontrolną, podprogową dawkę 1 mg psylocybiny, która nie powinna wywoływać doświadczenia psychodelicznego, a cztery tygodnie później – aktywną dawkę 25 mg.

Mózgi uczestników skanowano przed podaniem pierwszej dawki, cztery tygodnie po dawce 1 mg oraz cztery tygodnie po przyjęciu 25 mg psylocybiny.

Naukowcy skupili się na tzw. obwodach czołowo-prążkowiowo-wzgórzowych (FST), które uczestniczą m.in. w funkcjach wykonawczych, stanach emocjonalnych i motywacyjnych, planowaniu przyszłości oraz przetwarzaniu nagrody.

Cztery tygodnie po dawce 25 mg aktywność tych obwodów była bardziej zróżnicowana i zmienna niż po dawce kontrolnej 1 mg. Natomiast porównanie ze stanem sprzed rozpoczęcia badania nie dało wystarczająco mocnego wyniku, by jednoznacznie potwierdzić taką zmianę.

Zdaniem autorów większa różnorodność aktywności może oznaczać mniej sztywne funkcjonowanie tych obwodów. Potencjalnie mogłoby to mieć znaczenie dla objawów związanych z zaburzeniami motywacji i przetwarzania nagrody. Badanie nie wykazało jednak bezpośrednio, że obserwowane zmiany w mózgu powodują takie efekty.

Aby wyjaśnić mechanizm większej dynamiki obwodów FST, naukowcy zastosowali modelowanie komputerowe i matematyczne. Wyniki wskazały, że ich aktywność może być słabiej ograniczana przez anatomiczną strukturę połączeń mózgowych. Autorzy podkreślają jednak, że jest to wstępne wyjaśnienie – dodatkowa analiza statystyczna nie pozwoliła jednoznacznie potwierdzić tego mechanizmu, dlatego wymaga on dalszej weryfikacji.

Naukowcy przyjrzeli się także temu, w jakim kierunku przepływają informacje w badanych obwodach. Miesiąc po wysokiej dawce psylocybiny osłabł wpływ sygnałów płynących z wyższych obszarów kory, a wzrosło znaczenie informacji pochodzących ze struktur podkorowych i limbicznych. W uproszczeniu może to oznaczać, że utrwalone przewidywania i schematy w mniejszym stopniu narzucają sposób przetwarzania informacji.

Taka interpretacja jest zgodna z teorią REBUS (Relaxed Beliefs Under Psychedelics), zakładającą osłabienie odgórnej kontroli nad przetwarzaniem informacji pod wpływem psychodelików. Model ten odnoszono przede wszystkim do zmian zachodzących podczas ostrego działania psychodelików. Autorzy wskazują, że ich wyniki wspierają REBUS i sugerują, że podobny sposób funkcjonowania mózgu może być widoczny także miesiąc po przyjęciu 25 mg psylocybiny.

Naukowcy znaleźli też wskazówki, jakie układy neuroprzekaźnikowe mogą być związane z tymi zmianami. Osłabienie przepływu informacji z wyższych obszarów kory występowało przede wszystkim tam, gdzie większa jest dostępność receptorów serotoninowych 5-HT2A. Z kolei zwiększony przepływ informacji w strukturach podkorowych wiązał się z rozmieszczeniem receptorów dopaminowych D2.

Nie oznacza to jednak, że badacze wykazali bezpośrednie zmiany poziomu serotoniny czy dopaminy u uczestników. Swoje wyniki porównali z publicznie dostępnymi mapami PET pokazującymi rozmieszczenie receptorów 5-HT2A i D2 w mózgu.

Psylocybina nie działa bezpośrednio jako agonista receptorów dopaminowych i – jak zaznaczają autorzy – ma ograniczone znane właściwości uwalniania dopaminy. Dlatego związek między obserwowanymi zmianami a układem dopaminowym wymaga dalszego wyjaśnienia.

Badacze zwracają jednak uwagę na ograniczenia badania. Wszyscy uczestnicy otrzymywali dawki w tej samej kolejności – najpierw 1 mg, a następnie 25 mg – dlatego nie można wykluczyć wpływu m.in. przyzwyczajenia do skanera, zmian oczekiwań czy adaptacji fizjologicznej. Badanie przeprowadzono też na zdrowych ochotnikach, a nie na pacjentach leczonych z powodu zaburzeń psychicznych.

Badanie nie służyło ocenie bezpieczeństwa psylocybiny ani ryzyka związanego z jej stosowaniem – koncentrowało się na zmianach funkcjonowania mózgu obserwowanych kilka tygodni po jej podaniu.

Naukowcy przypuszczają, że utrzymująca się przez kilka tygodni zmiana funkcjonowania obwodów FST może być jednym z mechanizmów związanych z obserwowanymi w innych badaniach zmianami, takimi jak poprawa dobrostanu czy zmniejszenie anhedonii, apatii i głodu substancji. Zastrzegają jednak, że potrzebne są dalsze badania, aby ustalić, czy zmiany w FST rzeczywiście odpowiadają za kliniczne działanie psylocybiny w różnych zaburzeniach neuropsychiatrycznych. (PAP)

wl/ agt/