Martwicze zapalenie jelit (NEC) to ciężka choroba jelit występująca u wcześniaków. Jest jednym z najczęstszych i najbardziej śmiertelnych stanów nagłych w obrębie przewodu pokarmowego u wcześniaków; wskaźnik śmiertelności waha się od 15 do 30 proc. Ostry stan zapalny i niedokrwienie prowadzą do martwicy ściany jelita. Początkowe objawy takie jak rozdęty, bolesny brzuch są mało charakterystyczne - specyficznym objawem jest natomiast widoczny na zdjęciu rentgenowskim jamy brzusznej gaz w ścianie jelita. Dokładne przyczyny NEC nie są znane, ale częściej występuje ono u wcześniaków karmionych sztucznymi mieszankami niż karmionych piersią.

Choć postęp w intensywnej terapii noworodków zwiększył przeżywalność, coraz wyraźniej widoczne stają się długoterminowe konsekwencje neurologiczne NEC.

Nowy, kompleksowy przegląd badań dokonany przez zespół badawczy pod kierunkiem Augusto Zaniego wraz ze współpracownikami Michele Bosisio i Miguelem A. Garcią z Oddziału Chirurgii Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis (USA), wskazuje, że ryzyko zaburzeń neurorozwojowych (NDI) u tych dzieci wykracza daleko poza zagrożenia typowe dla wcześniactwa. Publikacja zestawia dane kliniczne z wielu dekad oraz nowe dowody molekularne, wykazując, że samo NEC prowadzi do uszkodzenia mózgu poprzez silną kaskadę zapalną zapoczątkowaną w jelitach, co podkreśla pilną potrzebę opracowania celowanych terapii. U nawet 40 proc. dzieci, które przeżyły powstają trwałe zaburzenia funkcji poznawczych, motorycznych i behawioralnych.

Dzieci, które przeżyły chorobę, są narażone na znacznie wyższe ryzyko wystąpienia mózgowego porażenia dziecięcego, utraty wzroku i słuchu oraz opóźnień w rozwoju poznawczym w porównaniu z wcześniakami, które nie chorowały na NEC.

Dawniej deficyty te przypisywano głównie delikatnej strukturze mózgu wcześniaka. Teraz coraz więcej dowodów wskazuje na bardziej bezpośredni związek: ciężki, ogólnoustrojowy stan zapalny wywołany martwicą jelit powoduje specyficzne, możliwe do uniknięcia uszkodzenia rozwijającego się mózgu. W obliczu tych wyzwań istnieje pilna potrzeba pogłębionych badań nad mechanizmami, poprzez które NEC wpływa na mózg noworodka, aby móc opracować skuteczne strategie profilaktyczne i terapeutyczne.

W przeglądzie podkreślono, że stopień zaawansowania choroby jelit jest głównym czynnikiem sprawczym uszkodzenia mózgu. U niemowląt leczonych chirurgicznie – u których występuje bardziej rozległa martwica jelit – konsekwentnie obserwuje się wyższy odsetek przypadków mózgowego porażenia dziecięcego, niższy iloraz inteligencji (IQ) oraz poważniejsze deficyty poznawcze w porównaniu z pacjentami leczonymi zachowawczo.

Potwierdzają to badania neuroobrazowe, wykazujące u niemowląt z NEC zmniejszoną objętość mózgu, opóźnione fałdowanie kory mózgowej oraz istotne uszkodzenia istoty białej (WMI), skorelowane ze stopniem nasilenia stanu zapalnego jelit. Mechanizm tego uszkodzenia mózgu wydaje się wiązać z naruszeniem bariery krew-mózg, co umożliwia przenikanie do mózgu komórek układu odpornościowego oraz białek prozapalnych pochodzących z jelit. Autorzy wskazują w szczególności na białko HMGB1 (ang. "high-mobility group box 1"), uwalniane przez obumierające komórki jelitowe, jako kluczowy czynnik napędzający ten proces. Badania przedkliniczne dowodzą, że zablokowanie szlaku sygnałowego HMGB1–TLR4 lub zahamowanie migracji komórek odpornościowych do mózgu pozwala ograniczyć uszkodzenia w modelach zwierzęcych.

W pracy zwrócono również uwagę na nowe czynniki ryzyka, takie jak hiponatremia (niski poziom sodu we krwi) i małopłytkowość, które mogą stanowić wczesne sygnały ostrzegawcze przed wystąpieniem NDI, co podkreśla znaczenie szybkiej interwencji chirurgicznej polegającej na usunięciu martwych tkanek.

Badacze zauważają, że choć wcześniej problemy neurologiczne przypisywano głównie wcześniactwu, nowe dane wskazują na aktywny udział jelit w procesie uszkadzania mózgu poprzez indukowanie stanu zapalnego. Co istotne, proces ten – napędzany stanem zapalnym – może poddawać się leczeniu, a konkretne szlaki molekularne, takie jak oś HMGB1–TLR4, stanowią obiecujące cele terapeutyczne.

Autorzy podkreślają konieczność objęcia wszystkich dzieci, które przeżyły NEC ustrukturyzowaną, długoterminową opieką w zakresie monitorowania rozwoju neurologicznego – począwszy od okresu noworodkowego aż po wiek szkolny – co umożliwiłoby wczesne wdrożenie interwencji.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ agt/