Tanystrof to gad, który żył w okresie triasu około 240 milionów lat temu, czyli jeszcze przed erą dinozaurów – również na terenie współczesnej Polski. Ten „polski” gatunek – Tanystropheus conspicuus – był wodnym drapieżnikiem polującym z zasadzki, mogącym osiągać nawet do 7 metrów długości – tym samym był jednym z najdłuższych gadów środkowego triasu. Co ciekawe, jego ekstremalnie długa szyja stanowiła około połowy jego ciała.

Choć zwierzę było znane nauce od lat 40. XIX wieku, to wiele aspektów jego biologii pozostawało przedmiotem dyskusji. Powodem był ubogi materiał do analizy, nie zawsze zresztą zachowany w dobrym stanie (np. kości były spłaszczone, a nie zachowane trójwymiarowo). 

Szczegółową rekonstrukcję szkieletu i trybu życia tanystrofa dostarczyły badania nowego materiału ze stanowiska paleontologicznego w Miedarach (pow. tarnogórski w woj. śląskim), ze szczątkami triasowych zwierząt, gdzie od 2014 r. wykopaliska prowadzą naukowcy z Instytutu Paleobiologii PAN i Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.

- Nigdzie indziej nie ma stanowiska z takim nagromadzeniem szczątków tanystrofa i na dodatek zachowanych trójwymiarowo. Pojedynczych kości mamy około tysiąca, osobników przynajmniej dwudziestu pięciu. Odnalezione szczątki pozwalają na odtworzenie anatomii prawie całego szkieletu. To miejsce okazało się unikatowe w skali świata. Dla porównania, przez 200 lat na wszystkich 60 stanowiskach w Niemczech ze szczątkami tanystrofa znaleziono 200 kości. My w ciągu kilkunastu lat z jednego stanowiska mamy ich kilkakrotnie więcej – opowiadał w rozmowie z PAP dr Adam Rytel z Instytutu Paleobiologii PAN, którego obroniona właśnie praca doktorska dotyczyła tanystrofów z Miedar. 

Dodatkowo, tamtejsze szczątki pochodzą zarówno od osobników mniejszych, młodocianych (które miały około metra długości), jak i tych dużych, dojrzałych (długich na nawet siedem metrów). W tym przypadku długość gadów Adam Rytel oszacował na podstawie znalezionych kręgów szyjnych – bardzo charakterystycznych z punktu widzenia paleontologa. Najmniejsze miały 5 cm długości, a największe – 40 cm. 

Na Śląsku odkryto też pierwsze kości czaszki tanystrofa spoza Szwajcarii i Włoch. Tak obfity materiał pozwolił przeanalizować badaczom m.in. budowę szyi zwierzęcia i sposób, w jaki ona wyewoluowała, a także jego styl życia. 

Około 240 milionów lat temu Miedary znajdowały się w klimacie tropikalnym, w przybrzeżnej strefie morza, na dnie którego kości były gromadzone przez sztormowe prądy wody. Tamtejszy basen zamieszkiwały również tanystrofy. Jak podał paleontolog, dziś to najbardziej obfite w skamieniałości i najbardziej wysunięte na północ stanowisko paleontologiczne ze szczątkami tanystrofów. 

- Ich wyjątkowe nagromadzenie pozwala nam pospekulować, dlaczego akurat tutaj tyle ich było. Uważamy, że najprawdopodobniej tanystrof preferował nie otwarte akweny, ale raczej środowiska przybrzeżne – takie jak np. płytkowodne laguny. Ponadto tanystrofy były prawdopodobnie zwierzętami niemal wyłącznie rybożernymi, choć mogły polować też na jakieś głowonogi czy innego typu wodne zwierzęta – mówił paleobiolog.

- Żartobliwie nazywam stanowisko w Miedarach „geriatrycznym jeziorkiem” dla tanystrofów, ponieważ te osobniki tutaj znalezione są już naprawdę duże, a niektóre mają różnego rodzaju zwyrodnienia, związane prawdopodobnie z wiekiem starczym, jak np. zmiany nowotworowe albo nietypowe zrośnięcia się kości – mówił Rytel. 

Sezonowe wykopaliska na stanowisku w Miedarach wciąż są prowadzone, a kolejne odnalezione szczątki – nie tylko tanystrofów, ale też licznych innych gadów, płazów i ryb – są przez paleontologów analizowane.

Agnieszka Kliks-Pudlik (PAP) 

akp/ bar/