Badanie: poczucie braku kontroli nad migracją wiąże się z wybiórczą empatią

Fot. Adobe Stock
Fot. Adobe Stock

Osoby o słabszym poczuciu kontroli nad sytuacją migracyjną częściej wczuwały się w emocje Polaków niż Ukraińców, zwłaszcza gdy miały negatywny stosunek do Ukraińców – wynika ze wstępnych analiz dr. Wiktora Sorala z UW. Selektywność empatii była też powiązana z deklarowaną gotowością do stosowania mowy nienawiści.

Dr Wiktor Soral z Centrum Badań nad Uprzedzeniami UW przedstawił wyniki podczas wykładu „Kiedy empatia wymaga wysiłku. Dlaczego brak poczucia kontroli może sprzyjać mowie nienawiści?”, wygłoszonego w ramach Wtorku Popularnonaukowego na Wydziale Psychologii UW. Wyniki nie zostały jeszcze opublikowane w czasopiśmie naukowym ani udostępnione jako preprint.

Empatia nie zawsze pojawia się automatycznie

Jak wyjaśniał Soral, zgodnie z modelem motywowanej empatii Jamila Zakiego ludzie mogą chcieć współodczuwać emocje innych, ale mogą też tego unikać, gdy wiąże się to z wysiłkiem, dyskomfortem lub koliduje z ich celami. Wcześniejsze badania wykazały ponadto, że niektórzy unikali empatyzowania z obawy przed błędnym rozpoznaniem cudzych emocji.

– Empatia jest ciężką pracą, nie zawsze przyjemną i wymaga określonych kompetencji – mówił Soral. 

Zespół badacza sprawdził, czy gotowość do empatyzowania wiąże się z subiektywnym poczuciem kontroli nad migracją, czyli przekonaniem jednostki o tym, w jakim stopniu ma wpływ na wydarzenia związane z migracją. Nie badano rzeczywistych możliwości wpływania na politykę migracyjną.

Według Sorala poczuciu braku kontroli może towarzyszyć niepewność dotycząca konsekwencji migracji, np. dla rynku pracy i dostępu do usług publicznych, oraz natłok sprzecznych informacji utrudniających przewidywanie rozwoju wydarzeń.

W prerejestrowanym badaniu internetowym uczestniczyło 711 osób. Zadbano o zróżnicowanie próby pod względem nastawienia do Ukraińców – około połowa badanych deklarowała względnie chłodny stosunek do tej grupy. Postawy mierzono tzw. termometrem uczuć.

Badacze oceniali także subiektywne poczucie kontroli nad sytuacją migracyjną za pomocą pięciostopniowego wskaźnika. Uwzględnili również ogólne poczucie kontroli, aby sprawdzić, czy obserwowane zależności są charakterystyczne dla problematyki migracji, czy odzwierciedlają bardziej ogólne przekonanie o braku wpływu na rzeczywistość.

Gotowość do empatyzowania sprawdzano za pomocą zadania Empathy Selection Task. W każdej z 16 prób uczestnicy oglądali twarz i decydowali, czy opiszą jej wygląd, czy spróbują określić emocje przedstawionej osoby.

Część zdjęć oznaczono flagą polską, część ukraińską, sugerując narodowość fotografowanych osób. Wszystkie pochodziły jednak z jednej bazy, niezwiązanej z rzeczywistym pochodzeniem modeli. Badano zatem wybór próby empatyzowania, a nie samą zdolność do empatii ani trafność odczytywania emocji.

Po wykonaniu zadania uczestnicy retrospektywnie oceniali jego subiektywne obciążenie za pomocą kwestionariusza NASA Task Load Index. Nie był to bezpośredni pomiar rzeczywistego wysiłku poznawczego ani wyczerpania.

W osobnej części badania przedstawiono krótki tekst o napływie uchodźców z Ukrainy, przypominający wpis w mediach społecznościowych oraz autentyczne negatywne komentarze. Uczestnicy deklarowali, na ile byliby skłonni opublikować taki lub podobny komentarz. Nie badano ich rzeczywistych zachowań w internecie.

W mniej niż jednej trzeciej prób uczestnicy wybierali wczuwanie się w emocje; częściej woleli opisywać wygląd. W całej próbie sama informacja o polskiej lub ukraińskiej narodowości nie różnicowała częstości wyborów empatycznych.

Rozpoznawanie emocji oceniano jako trudniejsze od opisywania wyglądu, a zadania ze zdjęciami oznaczonymi ukraińską flagą jako nieco trudniejsze niż z polską. Badacz zaznaczył, że ta ostatnia różnica była niewielka i trudna do interpretacji.

Im mniejszą kontrolę nad migracją odczuwali badani, tym większe subiektywne obciążenie zadaniem deklarowali. Nie stwierdzono natomiast wyraźnego związku między poczuciem braku kontroli a ogólną częstością wybierania empatii.

Zależność pojawiła się przy porównaniu wyborów wobec obu grup: im mniejsze poczucie kontroli nad migracją, tym częściej uczestnicy wybierali empatyzowanie z Polakami niż z Ukraińcami. Było to widoczne zwłaszcza wśród osób wcześniej negatywnie nastawionych do Ukraińców.

Nie zaobserwowano analogicznej zależności między ogólnym poczuciem kontroli a selektywnością empatii oraz deklarowaną gotowością do stosowania mowy nienawiści.

Podobną zależność stwierdzono w przypadku deklarowanej gotowości do zamieszczania antyukraińskich komentarzy: była ona większa przy słabszym poczuciu kontroli nad migracją, szczególnie u osób o negatywnych postawach wobec Ukraińców.

Analiza statystyczna wskazała, że selektywność empatii może pośredniczyć w związku między poczuciem braku kontroli a deklarowaną gotowością do stosowania mowy nienawiści, przede wszystkim wśród osób o szczególnie negatywnym nastawieniu do Ukraińców. Nie oznacza to jednak, że wykazano mechanizm przyczynowy.

Aby przedstawić możliwe wyjaśnienie tej zależności, Soral odwołał się do badań Mirosława Kofty i Grzegorza Sędka nad bezradnością intelektualną. Gdy wielokrotny wysiłek umysłowy nie przynosi postępu, człowiek może uznać, że dalsze intensywne myślenie się nie opłaca.

Jak uczeń, który nie potrafi rozwiązać zadania matematycznego i zaczyna stosować prostsze strategie, tak osoba zmagająca się z niepewnością wokół migracji może ograniczać wymagające przetwarzanie informacji, w tym próby wczuwania się w emocje członków obcej grupy. Jest to jednak proponowana interpretacja, a nie mechanizm potwierdzony w tym badaniu.

Soral zastrzegł, że badanie miało charakter korelacyjny, dlatego nie pozwala rozstrzygnąć kierunku zależności ani ustalić przyczyn i skutków. Nie mierzono bezpośrednio wyczerpania poznawczego, a świadomy wybór w zadaniu internetowym nie musi odzwierciedlać spontanicznych reakcji empatycznych w codziennym życiu.

– Nie trzeba zakładać, że osoby deklarujące gotowość do hejtu są całkowicie niezdolne do empatii – mówił Soral. 

Jego zdaniem możliwe jest raczej selektywne rezygnowanie z prób wczuwania się w emocje osób postrzeganych jako członkowie obcej grupy. Wyniki sugerują, że poczucie kontroli nad sytuacją migracyjną może być jednym z czynników związanych z takimi wyborami, ale wymagają dalszych badań.

Badanie przeprowadzono w ramach projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki.

wl/ bar/

Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.

Czytaj także

  • Fot. Adobe Stock

    Algorytmy AI ułatwiają badanie interakcji międzyludzkich

  • Fot. Adobe Stock

    Badanie: czatboty AI nie zauważyły, że rozmówca popada w psychozę; niektóre pogłębiły jego stan

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

newsletter

Zapraszamy do zapisania się do naszego newslettera