W ubiegłym tygodniu Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego poinformowało o uruchomieniu zapowiadanego wcześniej, nowego programu wsparcia dla instytutów naukowych PAN oraz instytutów międzynarodowych działających w Polsce - „Rozwój Instytutów Naukowych”. Jego celem jest podniesienie jakości badań, rozwój kadry i unowocześnienie zarządzania. O wsparcie będą się mogły ubiegać najlepsze jednostki. Przewidziano finansowanie dwóch rodzajów projektów – nieprzekraczających rocznie 500 tys. zł oraz 3,5 mln zł – na cztery lata.

Komentując założenia nowego programu, prof. Agnieszka Chacińska – dyrektorka Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych (IMol) PAN oraz pierwsza laureatka Nagrody PAN – powiedziała PAP, że ma wobec niego mieszane uczucia.

W jej ocenie pozytywnym aspektem jest tylko to, że taki program wsparcia dla instytutów naukowych w ogóle się pojawiło.

- Jeśli jednak mówimy o inicjatywie doskonałości, to budżet 500 tys. na rok brzmi śmiesznie. To kwota troszkę „na waciki”. Oczywiście, później dla wybranych instytutów będzie ona wyższa, ale spoglądając na cele projektu, to dalej jest niska. Przy takiej kwocie program nie spełni swojej funkcji - te pieniądze nie sfinansują takich procesów wsparcia doskonałości naukowej jak rozwijanie nowych kierunków badań czy znaczące wzmocnienie umiędzynarodowienia. W szczególności te 500 tys. to kolejna wersja „rozsmarowania” funduszy - chyba tylko, aby w duchu populistycznym dać troszeczkę wielu. Wiem, że dla podatników cała pula programu - 60 mln zł - wydaje się duża, ale z mojego doświadczenia zasiadania w panelach zagranicznych tego typu wynika, że to są zaledwie procenty sum, które tam się pojawiają – powiedziała prof. Chacińska.

Z kolei odnosząc się do wad programu, prof. Chacińska skrytykowała skierowanie programu tylko do instytutów z najwyższymi kategoriami A i A+. Jej zdaniem przy tak małej liczbie instytutów, których jest kilkadziesiąt, mógłby się sprawdzić model oceny eksperckiej i otwarty konkurs dla wszystkich.

Prof. Chacińska zauważyła, że „wszystkie szanowane gremia zgodziły się, że obecny system ewaluacji promuje patologiczne zjawiska publikacyjne i generalnie publikowanie dużej ilości mało istotnych papierów”. - Logiczną konsekwencją jest więc stwierdzenie, że kategorie wcale nie oddają wysokiego poziomu nauki, tylko biegłość w zapełnianiu slotów, wykorzystując patologie publikacyjne i nierzadko „kupowanie” publikacji w szemranych wydawnictwach (za pieniądze podatników). Zupełnie nie rozumiem, dlaczego ta logika nie przemawia do rządzących, którzy także widzą konieczność zmiany obecnego systemu. Dlaczego nie odciąć tego nonsensu grubą kreską i zrobić ewaluację ekspercką dla wszystkich instytutów? - mówiła.

- Nie mniej ważne jest, że przy takich założeniach nowe instytuty są wyłączone z możliwości startowania w konkursie. Uważam, że są w ten sposób dyskryminowane – powiedziała. Instytut IMol, którym kieruje, powstał w grudniu 2020 r., otrzymując początkowo najniższą możliwą kategorię C, którą później skorygowano na „startową” B+. Jak mówiła prof. Chacińska, młody instytut potrzebuje czasu na publikacje wyników swoich badań, w szczególności, gdy instytut celuje w międzynarodową jakość naukową, a jednym z narzędzi do osiągnięcia tego celu jest międzynarodowa rada naukowa.

Takiego samego zdania jest noblista prof. Victor Ambros, który przewodniczy radzie naukowej IMol. W swoim niedawnym liście do ministra nauki Marcina Kulaska postulował, aby w przypadku programu prodoskonałościowego dla instytutów naukowych nie opierać się na ewaluacji, ale na ocenie eksperckiej wszystkich wniosków złożonych w otwartym konkursie.

Rozmówczyni PAP dodała, że kolejną kluczową, w jej ocenie, a w tej chwili niedookreśloną sprawą, jest skład zespołu oceniającego, który powinien być międzynarodowy.

Nowy program „Rozwój Instytutów Naukowych” jest skierowany do instytutów Polskiej Akademii Nauk oraz międzynarodowych instytutów naukowych utworzonych na podstawie odrębnych ustaw, które prowadzą działalność na terytorium Polski. O wsparcie będą się mogły ubiegać najlepsze jednostki, czyli te, które posiadają kategorię naukową A lub A+ w co najmniej połowie dyscyplin, w których prowadzą działalność i jednocześnie nie posiadają kategorii B ani C w żadnej z nich.

Finansowane będą projekty obejmujące m.in. podniesienie jakości badań naukowych, rozwój nowych obszarów badawczych; zwiększenie liczby publikacji w wiodących, międzynarodowych bazach o największym zasięgu, monografii, patentów na wynalazki.

Przewidziano finansowanie dwóch rodzajów projektów – takich, w których kosztorys działań nie przekracza rocznie 500 tys. zł oraz te na kwotę przekraczającą rocznie 3,5 mln zł. Okres realizacji projektów wyniesie 48 miesięcy, czyli 4 lata. Nabór rozpocznie się 24 lipca. Szczegóły są dostępne na stronie MNiSW.

Program doskonałościowy dla instytutów naukowych PAN – na wzór programu dla uczelni IDUB – resort nauki zapowiadał już w zeszłym roku. Wtedy podawano, że budżet ma wynieść ok. 60 mln zł rocznie.

Nauka w Polsce

akp/ agt/