Badania, które łączą w sobie elementy chemii materiałowej, inżynierii polimerów i praktyki konserwatorskiej, opisano na łamach „Journal of Cultural Heritage". Ich autorzy - dr Klaudia Kaniewska i prof. Marcin Karbarz z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego, Anna Litwin i prof. Anna Sękowska z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie oraz dr Elżbieta Pilecka-Pietrusińska z Muzeum Narodowego w Warszawie - opracowali materiał nanokompozytowy (organożel pNIPA-LAP), który zastosowali podczas konserwacji obrazu Włodzimierza Tetmajera. Chodzi o „Scenę rodzajową na wsi” z 1889 r. ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach.

Jak przypominają autorzy badania, od XVII wieku konserwatorzy wzmacniali osłabione płótna obrazów różnymi masami klejowymi, woskowo-żywicznymi i emulsyjnymi. Miały one stabilizować strukturę dzieł, ale z czasem same stały się jednym z problemów konserwatorskich. Substancje te głęboko wnikają bowiem pomiędzy włókna płótna i trudno je usunąć. Tradycyjne metody oczyszczania takich warstw wymagają ryzykownych ingerencji - mechanicznego skrobania, stosowania toksycznych rozpuszczalników organicznych lub podgrzewania mas impregnujących. Wszystkie one wiążą się z ryzykiem uszkodzenia obrazu, nie są też obojętne dla zdrowia konserwatorów.

Organożel pNIPA-LAP działa nieco inaczej: stopniowo uwalnia rozpuszczalnik, wyłącznie w miejscu aplikacji. Zmiękcza stare warstwy impregnujące bez zalewania całej powierzchni płótna. Rozpuszczone zanieczyszczenia są częściowo wchłaniane przez strukturę żelu, co ogranicza konieczność mechanicznego usuwania materiału.

„Opracowanie tak selektywnego i skutecznego materiału czyszczącego to milowy krok w konserwacji i restauracji malarstwa sztalugowego. Pokazuje ono, jak połączenie zaawansowanej chemii makromolekularnej i tradycyjnych technik konserwatorskich pozwala rozwiązywać najtrudniejsze wyzwania związane z ochroną zabytków” – zaznaczył prof. Marcin Karbarz z Wydziału Chemii UW, cytowany na stronie uczelni.

To pierwsze zastosowanie opracowanego organożelu podczas faktycznej konserwacji zabytkowego obrazu, a nie jedynie w warunkach laboratoryjnych - podkreślają autorzy projektu.

I dodają, że konserwacja obrazu Tetmajera była szczególnie trudna z powodu jednoczesnej obecności sztywnych warstw klejowych oraz licznych odspojeń warstwy malarskiej.

„Nanokompozytowy organożel pNIPA-LAP umożliwił kontrolowaną redukcję mas klejowych z odwrocia bez konieczności znacznej ingerencji mechanicznej, która mogłaby zagrozić odspojonym łuskom farby” – wyjaśnili badacze.

Po oczyszczeniu odwrocia możliwe było przeprowadzenie dalszych zabiegów konserwatorskich, obejmujących m.in. naprawę rozdarć płótna, stabilizację konstrukcji obrazu oraz retusz warstwy malarskiej.

Badania są częścią prac prowadzonych w grupie Funkcjonalnych Materiałów Żelowych Uniwersytetu Warszawskiego nad zastosowaniem miękkich materiałów w konserwacji dzieł sztuki.

Jak czytamy na stronach UW, organożel sprawdził się również podczas konserwacji „Portretu Michała Kazimierza Raczyńskiego”, malowanego na jedwabiu (badania te prowadzone były we współpracy z Adrianną Pajdak i prof. Martą Lempart-Geratowską). Usunięcie historycznej masy woskowo-żywicznej oraz późniejszych przemalowań pozwoliło ustalić, że zachowany obraz jest fragmentem znacznie większej kompozycji. Odkrycie stało się podstawą kolejnego zgłoszenia patentowego.

Autorzy zaznaczają, że żadna metoda konserwatorska nie jest uniwersalna i każdy obiekt wymaga indywidualnych badań oraz testów. Powołując się na wyniki - zauważają jednak, że nanokompozytowe organożele mogą się stać alternatywą dla klasycznych metod usuwania historycznych warstw impregnujących z zabytkowych obrazów. (PAP)

wl/ zan/