Badaczka: pokarm arktycznych ptaków może zawierać cenne składniki i toksyczną metylortęć

Fot. Adobe Stock
Fot. Adobe Stock

Pokarm przynoszony pisklętom przez alczyki – niewielkie arktyczne ptaki morskie – może być bogaty w korzystne związki, a jednocześnie zawierać toksyczną metylortęć. 

– Sam skład gatunkowy pokarmu nie wystarcza, aby ocenić jego właściwości odżywcze i potencjalne obciążenie zanieczyszczeniami – mówi PAP dr Kaja Bałazy z Instytutu Oceanologii PAN, pierwsza autorka badań opublikowanych w „Ecological Indicators”.

Arktyka jest jednym z najszybciej zmieniających się regionów świata. Zmiany klimatyczne wpływają na rozmieszczenie organizmów morskich, dostępność pożywienia i funkcjonowanie sieci pokarmowych. Ważne jest też, jakie substancje trafiają do organizmów wraz z pokarmem.

– Dotychczasowe badania nad skutkami zmian klimatu koncentrowały się w dużej mierze na tym, jak zmienia się rozmieszczenie i dostępność poszczególnych gatunków oraz skład pokarmu drapieżników. Nasze wyniki pokazują, że to tylko część znacznie bardziej złożonego obrazu – wskazuje dr Bałazy w rozmowie z Nauka w Polsce. – Równie ważne jest bowiem nie tylko to, jakie organizmy są zjadane, ale także to, co wraz z nimi trafia do kolejnych ogniw sieci pokarmowej – zarówno cenne składniki odżywcze, jak i potencjalnie szkodliwe zanieczyszczenia – dodaje.

Co alczyki przynoszą pisklętom?

Międzynarodowy zespół z udziałem naukowców z Instytutu Oceanologii PAN i Uniwersytetu Gdańskiego przeanalizował 138 porcji pokarmu przynoszonego pisklętom przez alczyki (Alle alle) w sześciu koloniach na Grenlandii i Svalbardzie w latach 2022–2023.

Alczyki żywią się głównie zimnowodnymi skorupiakami planktonowymi, zwłaszcza bogatymi w tłuszcze widłonogami z rodzaju Calanus. Zdobycz dla piskląt przenoszą w worku pod językiem. Naukowcy mogli więc analizować pokarm rzeczywiście wybrany przez ptaki podczas żerowania.

Alczyk. Fot. Adobe Stock.

– Z perspektywy osoby, która zajmuje się analizą składu zooplanktonu w diecie alczyków, niezmiennie fascynuje mnie to, jak bardzo potrafią różnić się poszczególne próbki pokarmowe. Każda z nich opowiada w pewnym sensie inną historię – historię konkretnego ptaka i jego wyborów podczas żerowania – mówi badaczka.

Naukowcy zbadali m.in. zawartość karotenoidów, w tym astaksantyny, oraz rtęci całkowitej i metylortęci. Karotenoidy to barwniki mogące chronić komórki przed stresem oksydacyjnym. Oznaczono też stosunek węgla do azotu (C:N), pośrednio wskazujący na proporcje tłuszczów i białek.

– Po raz pierwszy na taką skalę zbadaliśmy zawartość karotenoidów, czyli naturalnych barwników, przede wszystkim astaksantyny, w zooplanktonie dostarczanym pisklętom. Okazało się, że nawet pokarm o podobnym składzie gatunkowym może znacznie różnić się zawartością tych związków – podkreśla dr Bałazy.

Na Wyspie Niedźwiedziej odnotowano najniższe stężenia karotenoidów, choć dieta ptaków przypominała tę w innych koloniach. Z kolei w północno-wschodniej Grenlandii pokarm piskląt był bogaty w te związki, ale ich stężenia we krwi badanych dorosłych ptaków były stosunkowo niskie. Różnice dotyczyły też metylortęci u osobników tego samego gatunku i stadium rozwojowego.

Skąd metylortęć bierze się w Arktyce?

Metylortęć jest jedną z najbardziej toksycznych form rtęci. Gromadzi się w organizmach, a jej stężenie może wzrastać na kolejnych poziomach sieci pokarmowej.

Choć Arktyka uchodzi za region stosunkowo mało zanieczyszczony, rtęć dociera tam z odległych obszarów, m.in. wskutek działalności przemysłowej i spalania paliw kopalnych. Przenoszą ją atmosfera i prądy oceaniczne. W morzu część rtęci nieorganicznej może przekształcać się w metylortęć, głównie za sprawą mikroorganizmów.

Dr Bałazy wskazuje na pracę zespołu Jensa Søndergaarda, opublikowaną w 2025 r. w „Nature Communications”, dotyczącą roli prądów oceanicznych transportujących rtęć nagromadzoną w środowisku przez dziesięciolecia.

– Może to częściowo wyjaśniać, dlaczego mimo ograniczenia emisji rtęci do atmosfery jej stężenia w wielu arktycznych organizmach nie maleją, a w niektórych przypadkach nawet wzrastają – tłumaczy.

Topnienie lodowców również może uwalniać rtęć, choć znaczenie tego procesu zależy od regionu. W nowym badaniu widłonogi Calanus glacialis w tym samym stadium rozwojowym zawierały więcej metylortęci w Kongsfjorden, pozostającym pod silnym wpływem wód atlantyckich, niż w bardziej arktycznym Hornsundzie.

– Nie oznacza to jednak, że sam napływ wód atlantyckich odpowiada za tę różnicę – zastrzega badaczka. Zmiany klimatyczne mogą wpływać na dostępność rtęci poprzez cyrkulację oceaniczną, topnienie lodowców i przemiany w sieciach pokarmowych, ale skutki zależą od miejsca.

Czy metylortęć zagraża pisklętom?

– Wiemy z wcześniejszych badań, że przewlekłe narażenie na tę substancję może zaburzać funkcjonowanie układu nerwowego, gospodarkę hormonalną czy procesy rozrodcze ptaków – wyjaśnia dr Bałazy.

Przywołuje publikację francuskich ornitologów podsumowującą 20 lat badań alczyków we wschodniej Grenlandii. Większe obciążenie rtęcią u dorosłych ptaków wiązało się ze zmianami zachowania podczas nurkowania, a wyższe narażenie rodziców zimą – z wolniejszym wzrostem piskląt w kolejnym sezonie lęgowym. Nie ustalono jednak przyczyny tej drugiej zależności.

– Co istotne, niektóre efekty obserwowano przy stosunkowo niskich stężeniach rtęci – zaznacza badaczka.

W najnowszej pracy zespół nie badał jednak bezpośrednio wpływu metylortęci na zdrowie i rozwój piskląt. Karotenoidy mogą chronić komórki przed stresem oksydacyjnym, będącym jednym z mechanizmów toksycznego działania rtęci, lecz nie wiadomo, czy łagodzą jej skutki u alczyków.

– Nie można więc zakładać, że wysoka wartość odżywcza pokarmu równoważy zagrożenie związane z obecnością zanieczyszczeń – podkreśla dr Bałazy.

Dlaczego pokarm różni się między żerowiskami?

Zawartość karotenoidów zależy m.in. od warunków środowiskowych i stanu fizjologicznego zooplanktonu, natomiast metylortęci – od jej dostępności w wodzie oraz sposobu odżywiania organizmów. Dlatego oba parametry nie muszą zmieniać się równolegle.

We wschodniej Grenlandii pokarm alczyków zawierał dużo zarówno karotenoidów, jak i metylortęci. Wśród analizowanych grup zooplanktonu najwyższe stężenia tej drugiej stwierdzono u drapieżnych obunogów Themisto, co może wiązać się z ich pozycją w sieci pokarmowej. W innym rejonie zawartość metylortęci u tych organizmów była znacznie niższa.

– Na ostateczny skład chemiczny pokarmu dostarczanego pisklętom wpływa więc nie tylko środowisko, w którym żyje zooplankton, ale również skład dostępnych zespołów planktonowych i wybory pokarmowe samych alczyków – wyjaśnia badaczka.

Co wyniki oznaczają dla ekosystemów?

Widłonogi Calanus są ważnym źródłem pożywienia także dla ryb i ssaków morskich. Ich skład chemiczny ma więc znaczenie dla arktycznych sieci pokarmowych.

Naukowcy opracowali wstępny wskaźnik NTT, łączący zawartość karotenoidów, stosunek C:N i stężenie metylortęci. Służy do porównań w obrębie badanego zbioru danych; nie jest jeszcze miarą jakości pokarmu ani zagrożenia toksykologicznego.

– Co ważne, skład chemiczny pokarmu może się zmieniać nawet wtedy, gdy jego skład gatunkowy pozostaje podobny, a więc takie zmiany mogą umykać tradycyjnym metodom monitoringu – zaznacza dr Bałazy.

– Zooplankton, stanowiący jedno z kluczowych ogniw arktycznych sieci pokarmowych, jest więc nie tylko źródłem energii dla ryb, ptaków i ssaków morskich, ale także ważnym ogniwem w przepływie substancji odżywczych i zanieczyszczeń. Zrozumienie tych zależności pozwoli nam pełniej oceniać konsekwencje zmian środowiskowych dla całych ekosystemów – podsumowuje.

Wyniki opisano w artykule „Contrasting nutritional proxies and methylmercury exposure in zooplankton delivered by little auks across Greenland and Svalbard”, opublikowanym w „Ecological Indicators”. Badania finansowano m.in. przez Narodowe Centrum Nauki w ramach projektów ORANGE, ZOOM i LAPSE.

Nauka w Polsce

wl/ agt/

Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.

Czytaj także

  • Agregacja pułapek larw mrówkolwów i piaskolwów. Verbania, Włochy. Fot. K. Miler.

    Powolność przekuta w zaletę. Jak piaskolwy chwytają mrówki w pułapki grawitacyjne

  • 31.08.2023 PAP/Grzegorz Momot

    Tatry/ Po polskiej i słowackiej stronie policzono kozice; wzrost populacji po ubiegłorocznym spadku

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

newsletter

Zapraszamy do zapisania się do naszego newslettera