W środę podczas 35. Forum Ekonomicznego w Karpaczu zaprezentowany został raport Uniwersytetu Jagiellońskiego „Dezinformacja i bezpieczeństwo. Definicje, mechanizmy, rekomendacje”. Powstał on w ramach współpracy z Polską Agencją Prasową.

Na potrzeby raportu naukowcy opracowali definicję certinformacji, czyli prawdziwej i wiarygodnej informacji, rozpowszechnianej bez intencji manipulacji, z zachowaniem standardów weryfikacji prawdziwości. Powstała ona w analogii do malinformacji, która jest prawdziwą informacją, ale wykorzystywaną w celu wyrządzenia komuś szkody.

Certinformacja to także przeciwieństwo dezinformacji, czyli fałszywych treści publikowanych świadomie w celu manipulacji odbiorcami. W raporcie przypomniano także definicję misinformacji, która polega na przekazywaniu fałszywych informacji nieświadomie i bez intencji wyrządzenia krzywdy.

Następnie, aby stworzyć rekomendacje dot. walki z dezinformacją przy wykorzystaniu certinformacji, autorzy raportu przeanalizowali główne narracje destabilizacyjne w Polsce w latach 2022-2026. Zwrócili oni uwagę na aktywność aktorów rosyjskich i białoruskich, a także rozpowszechnianą od wybuchu wojny w 2022 r. narrację o rzekomo postępującej „ukrainizacji Polski”.

Naukowcy zauważyli, że trwale zakorzenione przez ostatnie cztery lata przekazy dezinformacyjne przeniknęły do głównego nurtu polskiej debaty politycznej i wywierają bezpośredni wpływ na rzeczywistość społeczną. W ocenie autorów raportu trudno nie dostrzec związku pomiędzy długofalową presją dezinformacyjną na polską infosferę, a obserwowanym wzrostem postaw antyukraińskich, ksenofobicznych, antyunijnych oraz antypaństwowych. Podkreślono jednak, że zależność ta nie powinna być rozumiana jako wyłączny związek przyczynowy, gdyż na kształtowanie postaw społecznych wpływają również inne czynniki polityczne, społeczne oraz gospodarcze.

Zdaniem badaczy niepokojąca jest także intensyfikacja tych procesów oraz przekazów dezinformacyjnych, gdzie NATO, UE oraz społeczność ukraińska w Polsce są przedstawiane jako rzekome zagrożenie. W raporcie dostrzeżono, że działania dezinformacyjne są zaplanowane, inicjowane w odpowiednich momentach działania i realizowane w szerokiej perspektywie czasowej, a ich celem jest doprowadzenie do reorientacji kierunku polskiej polityki wewnętrznej oraz zagranicznej.

Według rekomendacji naukowców działania w zakresie przeciwdziałania dezinformacji i ochrony bezpieczeństwa poznawczego powinny przebiegać na poziomie instytucjonalnym oraz kulturowym. W tym pierwszym kluczowa jest koordynacja działań między instytucjami państwa, społeczeństwem obywatelskim oraz mediami.

Celem tych działań - według ekspertów - powinno być stworzenie takiego środowiska informacyjnego, w którym potencjalne zagrożenia dla bezpieczeństwa poznawczego są rozpoznawane, po czym ograniczane lub neutralizowane za pomocą odpowiednio dobranych metod. Naukowcy podkreślili, że taki ekosystem nie powinien się ograniczać wyłącznie do reagowania na pojedyncze przypadki dezinformacji. Chodzi o to, aby współpraca państwa, ekspertów oraz mediów doprowadziła do nasycenia przestrzeni informacyjnej certinformacją, nie pozostawiając przestrzeni na dezinformację.

Z raportu wynika, że poziom instytucjonalny powinien także wzmacniać kompetencje poznawcze i informacyjne użytkowników, tak aby byli oni lepiej przygotowani do samodzielnego rozpoznawania manipulacji czy oceny wiarygodności przekazów.

Wśród najlepiej udokumentowanych interwencji ograniczających podatność na dezinformację naukowcy wyróżnili prebunking i debunking, inokulację psychologiczną, edukację medialną, przypomnienia o konieczności oceny prawdziwości informacji oraz etykiety ostrzegawcze i fact-checkingowe. Zaznaczono jednak, że skuteczność tych metod nie jest jednakowa, a część z nich może powodować niepożądane efekty uboczne. Dlatego, zdaniem ekspertów, celem nie powinno być zwiększanie ogólnego sceptyzmu odbiorców, a poprawa ich zdolności do trafnego różnicowania informacji wiarygodnych i niewiarygodnych.

Drugi poziom działań przeciwdziałających dezinformacji, czyli poziom kulturowy, powinien skupić się na wykreowaniu trendu troski o środowisko informacyjne. Według naukowców można osiągnąć to poprzez podnoszenie świadomości, kampanie edukacyjne i katalogi dobrych praktyk. Celem takich działań powinno być doprowadzenie do wzmacniania w odbiorcach nawyku weryfikowania prawdziwości informacji poprzez kierowanie uwagi na wiarygodność treści, a nie wyłącznie na ich atrakcyjność, popularność czy emocjonalność.

Według ekspertów należy również wzmocnić mechanizmy monitoringu przestrzeni informacyjnej, promować certinformację oraz rozwijać komunikację strategiczną na poziomie państwa i jego głównych instytucji. W walce z dezinformacją - według autorów raportu - konieczne jest również podjęcie działań z zakresu nowelizacji prawodawstwa, pozwalającej na zdefiniowanie aktywności dezinformacyjnej realizowanej na rzecz obcego państwa. (PAP)

Nauka w Polsce

wm/ bar/