Dezinformacja często naśladuje rzetelne dziennikarstwo i odwołuje się do autorytetu nauki

Fot. Adobe Stock
Fot. Adobe Stock

Dezinformacja nie musi zawierać fałszywych zdjęć ani emocjonalnych haseł. Często przypomina neutralną informację, powołuje się na naukowców i naśladuje materiały prasowe, choć jednocześnie wykorzystuje negatywne emocje i techniki perswazji - wynika z badań naukowców z Uniwersytetu SWPS.

Zespół pod kierunkiem dr hab. Kariny Stasiuk-Krajewskiej, prof. USWPS, przeanalizował ponad 35 tys. tekstów pochodzących ze 16 stron internetowych rozpowszechniających zagraniczną dezinformację. Badacze sprawdzili, jakim językiem posługują się autorzy takich przekazów i jakie środki stosują, by wpływać na odbiorców.

Wyniki opisano w raporcie, który jest częścią międzynarodowego projektu ADAC.io poświęconego zagranicznym manipulacjom i ingerencjom w sferę informacyjną, określanym skrótem FIMI (ang. Foreign Information Manipulation and Interference). Chodzi o skoordynowane działania zagranicznych podmiotów, których celem jest wpływanie na opinię publiczną.

Jak poinformowała uczelnia, jednym z najciekawszych ustaleń polskich naukowców było to, że w analizowanych tekstach przeważał język neutralny emocjonalnie. Zdaniem autorów oznacza to, że przekazy dezinformacyjne nie muszą brzmieć agresywnie ani alarmistycznie. Mogą przypominać zwykłe doniesienia informacyjne, co bardzo utrudnia ich rozpoznawanie. Jeśli jednak pojawiały się w nich emocje, najczęściej były to smutek i gniew.

Badacze zauważyli też, że analizowane przekazy różniły się stylistycznie od typowych tekstów informacyjnych. Częściej występowały w nich znaki zapytania i wykrzykniki, a rzadziej przecinki.

- Interpretujemy to jako sygnał większej ekspresywności oraz odmiennego sposobu organizowania wypowiedzi. Analiza form czasownikowych pokazała natomiast przewagę trzeciej osoby i czasu teraźniejszego, co sugeruje orientację na relacjonowanie bieżących wydarzeń, a nie bezpośrednie zwracanie się do odbiorców - wyjaśniła prof. Stasiuk-Krajewska.

Naukowcy ocenili również, jakie słowa i terminy charakteryzowały nieprawdziwe treści. Okazało się, że bardzo często pojawiały się określenia związane z wojną w Ukrainie, polityką USA, szczepieniami i Izraelem, a poza nimi wyrazy takie jak „artykuł”, „źródło” i „naukowcy”. W opinii prof. Stasiuk-Krajewskiej może to oznaczać, że autorzy dezinformacji powołują się na źródła i autorytet nauki, aby ich przekazy wydawały się bardziej wiarygodne.

Analiza wykazała ponadto, że rzeczywistość w badanych tekstach przedstawiano przede wszystkim przez pryzmat państw, narodów i wzajemnych relacji, zwłaszcza konfliktów, wojen i polityki międzynarodowej. W centrum znajdowały się Polska i Polacy, opisywani w kontekście wydarzeń dotyczących Ukrainy, Rosji, USA i Izraela.

Dodatkowo naukowcy przyjrzeli się 385 obrazom pochodzącym z przekazów typu FIMI z różnych krajów. Okazało się, że również pod względem wizualnym dezinformacja często naśladuje profesjonalne dziennikarstwo (aż w 70 proc. przypadków). Aż 68,8 proc. analizowanych materiałów zaklasyfikowano jako fotografie reportażowe, podczas gdy fotomontaże stanowiły zaledwie 8 proc. 

Jak wyjaśnili badacze, pokazuje to, że manipulacja nie musi wykorzystywać fałszywych czy przerobionych zdjęć. Może polegać na odpowiednim doborze autentycznych fotografii i przedstawianiu ich w sposób, który wprowadza odbiorców w błąd. 

Najczęściej identyfikowanymi funkcjami obrazów w fałszywych informacjach były: budowanie wiarygodności (59,3 proc.), wywoływanie strachu lub niepokoju (28,4 proc.), wzmacnianie emocji (22,4 proc.), krytyka elit politycznych (19,3 proc.) i wspieranie narracji spiskowych (17,8 proc.).

Dominowali na nich mężczyźni i politycy, za to bardzo rzadko pojawiały się wizerunki ekspertów. Obrazy chętnie wykorzystywały też elitarność, czyli skupianie uwagi na osobach wpływowych, oraz negatywność, czyli eksponowanie konfliktów i niekorzystnych wydarzeń. Zdaniem prof. Stasiuk-Krajewskiej świadczy to o tym, że dezinformacja lubi przedstawiać rzeczywistość przez pryzmat władzy, sporów i zagrożeń.

W ramach projektu eksperci z USWPS sprawdzili również, jak w praktyce wykrywa się zagraniczną dezinformację i ustala, kto za nią stoi. W tym celu przeprowadzili 12 wywiadów z osobami, które zawodowo zajmują się fact-checkingiem.

Okazało się, że jednym z największych problemów jest ustalenie, które kampanie faktycznie są organizowane przez zagraniczne podmioty. Nawet jeśli fałszywe treści powstały poza Polską, mogą być wielokrotnie powielane przez polskich internautów, polityków i media, w efekcie czego trudno ustalić, skąd naprawdę pochodzą i czy ich rozpowszechnianie jest częścią celowego działania.

Dlatego analitycy szukają poszlak: sprawdzają, czy różne konta internetowe publikują podobne treści, działają w tym samym czasie lub są ze sobą powiązane. I choć można dzięki temu wykryć zorganizowane kampanie, nadal trudno udowodnić, że odpowiadają za nią konkretne grupy czy służby specjalne. Często brakuje bezpośrednich dowodów, np. dokumentów finansowych czy zleceń.

- Wbrew opinii o dominującej roli technologii praca analityków nadal w dużej mierze opiera się na kompetencjach człowieka. Respondenci (…) podkreślali, że narzędzia automatyczne nie zastępują znajomości kontekstu społeczno-politycznego, doświadczenia zawodowego i krytycznej interpretacji danych - powiedziała prof. Stasiuk-Krajewska.

Badanie ujawniło też pewien paradoks. Publiczne wskazywanie sprawców dezinformacji może zwiększać świadomość społeczną i ograniczać działalność fałszywych kont, ale czasami przynosi odwrotny skutek. Nagłaśnia bowiem kampanie, które wcześniej miały niewielki zasięg. Nie zawsze zmienia też zdanie osób, które już uwierzyły w nieprawdziwe treści.

W kolejnym etapie badania autorzy przyjrzeli się pracy dziennikarzy lokalnych. Okazało się, że w sprawdzaniu informacji kluczowe są dla nich bezpośrednie kontakty z mieszkańcami, informatorami i przedstawicielami innych mediów. Ciekawym wnioskiem było zaś to, że wielu z nich nie uznaje oficjalnych komunikatów służb (policji, prokuratury, samorządów) za wystarczające potwierdzenie zdarzeń. Respondenci twierdzili też, że weryfikację utrudniają im presja szybkiego publikowania, nadmiar obowiązków i niewielka liczba pracowników redakcji. 

Jak podsumowali autorzy, walka z dezinformacją mogłaby być skuteczniejsza, gdyby dziennikarze lokalni i analitycy ściślej ze sobą współpracowali. Ci pierwsi dobrze znają swoje środowiska i mają kontakty pozwalające sprawdzać informacje u źródła, drudzy zaś potrafią rozpoznawać szersze wzorce manipulacji. Na razie jednak, jak stwierdzili eksperci z USWPS, taka współpraca nie jest powszechna.

Raport „A FIMI outcomes dataset and a method for structuring FIMI linguistic and visual communication” jest dostępny pod adresem: https://adacio.eu/a-fimi-outcomes-dataset-and-a-method-for-structuring-fimi-linguistic-and-visual-communication

Katarzyna Czechowicz (PAP)

kap/ bar/

Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.

Czytaj także

  • Fot. Adobe Stock

    Badanie: poczucie braku kontroli nad migracją wiąże się z wybiórczą empatią

  • Fot. Adobe Stock

    Algorytmy AI ułatwiają badanie interakcji międzyludzkich

Przed dodaniem komentarza prosimy o zapoznanie z Regulaminem forum serwisu Nauka w Polsce.

newsletter

Zapraszamy do zapisania się do naszego newslettera